palette
پیدایی و شیوعِ اعتیاد به افیون در عصر صفوی
یعقوب تابش, سید هاشم آقاجری, عطاالله حسنی

چکیده

دورۀ صفوی با دگرگونی‌های اجتماعی متنوعی رویارو گردید، یکی از این دگرگونی‌ها، پدیدۀ اعتیاد به افیون بود. این مادۀ مخدّر، در ایران پیشا صفوی، بیشتر مصارف پزشکی داشت. در عصر صفوی، اعتیاد به افیون به صورت فراگیر درآمد و به عنوان یکی از مشخصه‌های سبک زندگی اعضای جامعه ـ به ویژه در دورۀ فرمانروایان پایانی صفویه ـ مطرح گردید. چگونگی شیوع این پدیده مسألۀ ای است که تا کنون به آن پرداخته نشده است، از این رو، در این تحقیق که با روش تاریخی و استفاده از منابع گوناگون داخلی و خارجی انجام شد، سیر دگرگونی اعتیاد به افیون، با تأکید بر روند تاریخی آن، طی سه دورۀ آغازین، میانی، و پایانیِ حکومت صفویان بررسی گردید. بر اساس یافته های این پژوهش، تحولات مرتبط با افیون در سراسر عصر صفوی از الگوی یکسانی پیروی نکرده و یک منحنی رو به رشدی را تجربه کرده است. 

واژگان کلیدی
ایران، جامعه، صفویه، افیون، اعتیاد.

منابع و مآخذ مقاله

کتابنامه:#آدمیت‌، فریدون‌. امیرکبیر و ایران‌. تهران‌: خوارزمی‌، 1354.#آقاجري، سيدهاشم، مهدي دهقان حسام پور و كامران رحماني. «علل رواج اعتياد در جامعه عصر قاجار و آثار اجتماعي آن.» مطالعات تاريخ اسلام، ش 12 (1391)، ص ۱۱ – ۳۳. #ابن‌ یمین‌، محمود بن‌ یمین‌ الدین‌. دیوان‌ اشعار ابن‌ یمین‌ فریومدی‌. تهران‌: سنائی، ۱۳۴۴.#اسکندر منشی‌. تاریخ‌ عالم‌ آرای‌ عباسی‌. تصحیح ایرج‌ افشار. تهران‌: امیرکبیر، 1382.#اديب الحكماء طبيب قراباغي‏، میرزا سلیم. «تفنّنات ثلاثه‏ (درخصوص تاريخ شيوع و خواص مضرّ و مشروع‏ ترياك و تنباكو و چاي‏).» دفتر تاریخ‌ : مجموعه‌ اسناد و منابع‌ تاریخی‌، ویراستۀ ایرج افشار، ج 2. تهران‌: بنیاد موقوفات‌ دکتر محمود افشار، 1380.#‏اعتمادالسلطنه‌، محمدحسن‌ بن‌ علی‌. تاریخ‌ منتظم‌ ناصری‌. تصحیح محمداسماعیل‌ رضوانی‌. تهران‌: دنیای‌ کتاب‌، 1363.#‏افوشته‌اى نطنزى‏، محمود بن هدايت الله. نقاوة الآثار في ذكر الاخيار في تاريخ الصفويه‏. تصحیح احسان اشراقى‏. تهران: علمى و فرهنگى‏، بی تا.#‏اولیویه‌، گیوم‌ آنتوان‌. سفرنامه‌ اولیویه‌: تاریخ‌ اجتماعی‌ ـ اقتصادی‌ ایران‌ در دوران‌ آغازین‌ عصر قاجار. به کوشش غلامرضا ورهرام‌. ترجمۀ محمدطاهر قاجار. تهران‌: اطلاعات‌، 1371.#‏اولئاریوس‌، آدام‌. سفرنامه‌ آدام‌ اولئاریوس‌. ترجمۀ احمد بهپور. تهران‌: ابتکار، 1363.#‏بدليسى، شرف خان. شرفنامه‏، تصحیح ولاديمير ولييامينوف‏. ج 2. تهران: اساطیر، 1377.#‏برهان‌، محمدحسین‌ بن‌ خلف‌. فرهنگ‌ فارسی‌ برهان‌ قاطع‌. تهرن‌: افراسیاب‌، 1380.#‏بهاءالدوله‌، بهاءالدین ‌بن‌ میرقوام‌الدین‌. خلاصه‌التجارب. تصحیح محمدرضا شمس‌ اردکانی‌. تهران: راه کمال، 1387.#‏بیات‌، بایزید. تذکره‌ همایون‌ و اکبر. تصحیح محمد هدایت‌ حسین‌. تهران‌: اساطیر، 1382.#‏بيرونى، ابوريحان. الصيدنة في الطب( داروشناسى در پزشكى). ترجمۀ باقر مظفرزاده. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسى، گروه نشر آثار، 1383.#‏تاورنیه‌، ژان‌ باتیست‌. سفرنامه‌ تاورنیه‌. تصحیح شیرانی. ترجمۀ ابوتراب نوری. تهران‌: کتابفروشی سنایی و کتابفروشی تأیید، 1336.#تتوى، قاضى احمد و آصف خان قزوينى‏. تاريخ الفي‏. تصحیح غلام رضا طباطبايى مجد. ج 8. تهران: علمی و فرهنگی، 1382.#جعفریان، رسول. «امر به معروف و نهی از منکر در دوره صفوی.» صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج 1. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1379.#‏جملی‌ کارری‌، جووانی‌ فرانچسکو. سفرنامه‌ کارری‌. ترجمۀ عباس‌ نخجوانی‌ و عبدالعلی‌ کارنگ‌. تبریز: وزارت فرهنگ و هنر،اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی، 1348.#جنابدی‌، میرزابیگ‌‌بن‌ حسن‌. روضه‌‌الصفویه‌. تصحیح غلامرضا طباطبائی‌ مجد. ‏‫تهران‌‬ ‏‫بنیاد موقوفات‌ دکتر محمود افشار‬، 1378.#‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬جنگ نظم و نثر بیاضی. کتابخانه مجلس: نسخه خطی شماره ۱۹۸۳.#جهانگیر. جهانگیرنامه : توزک جهانگیری. تصحیح محمد هاشم‌. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1359.#حاج سید جوادی، حسن. «تریاک: از حمله اعراب تا دوران کنونی.» گزارش، ش 71 (1375): ۲۱ – ۲۳.#الحسینی، خورشاه ‌بن‌ قباد. تاریخ‌ ایلچی‌ نظام‌ شاه‌. تصحیح محمدرضا نصیری‌ و هانه‌دا، کویچی‌. تهران‌: انجمن‌ آثار و مفاخر فرهنگی‌، 1379.#حسینی مرعشی تبریزی، اسماعیل. عالم‌آرای‌ شاه‌ تهماسب‌، زندگی‌ داستانی‌ دومین‌ پادشاه‌ دوره‌ صفوی‌. تصحیح ایرج‌ افشار. تهران‌: دنیای‌ کتاب‌، 1370.#حسينى منشى‏، محمد ميرك بن مسعود. رياض الفردوس خاني. تصحیح ايرج افشار و فرشته صرافان‏‏. تهران: بنياد موقوفات دكتر محمود افشار، 1385.#حسيني‏، مجد الدين محمد. زينت المجالس‏. تهران: کتابفروشی سنایی، بی تا.#حکیم‌ مؤمن‌، محمد مؤمن ‌بن‌ محمدزمان‌. تحفه‌المؤمنین مشهور به تحفه حکیم مؤمن. قم: نور وحی، 1390.‬‬

خواندمير، غياث الدين بن همام الدين. تاريخ حبيب السير. ج 4. تهران: خیام، 1380.#خوزانی اصفهانی، فضلی بیگ. افضل التواریخ مجلد سوّم تاریخ سلطنت شاه عباس کبیر. ویراستۀ کیومرث قرقلو. کمبریج: گیب، ۲۰۱۵.#دوغلات‏، ميرزا محمد حيدر. تاريخ رشيدى. تصحیح عباس قلى ‏غفارى فرد. تهران: ميراث مكتوب‏، 1383.#رازی، امین احمد. هفت اقلیم. ج 3. تهران: علمی، بی تا.#رازى، محمد بن زكريا. المنصوري في الطب‏. تصحیح حازم بكرى صديقى. کویت: المنظمة العربية التربية و الثقافة و العلوم‏، 1408ق.#رستم‌الحکما، محمدهاشم‌. رستم‌ التواریخ‌. تصحیح میترا مهرآبادی‌. تهران‌: دنیای‌ کتاب‌، 1382.#رنجبر، محمدعلی و مهدی دهقان حسام پور. «جایگاه تریاک در تجارت خارجی ایران در دوره قاجار.» مطالعات تاریخ اسلام. ش 21 (1393)، ص ۱38 – ۱15.#روملو، حسن بیک. احسن التواریخ. تصحیح عبد الحسين نوايى. تهران: بابک، 1357.#زاکانی‌، عبیدالله‌. کلیات‌ عبید زاکانی‌ شامل‌: دیوان‌ قصاید و غزلیات‌، قطعات‌، رباعیات‌. تصحیح عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌. تهران‌: اقبال، بی تا.

سروری‌، محمدقاسم‌ بن‌حاجی‌ محمد. فرهنگ‌ مجمع‌ الفرس‌. تهران‌: علمی، 1338.#سمرقندی، دولتشاه‌بن‌ بختیشاه‌. تذکره‌ الشعرا. ویراستۀ ادوارد گرانویل براون. تهران‌: اساطیر، ۱۳۸۲.#سيد ظهير الدين بن سيد نصير الدين، مرعشى. تاريخ گيلان و ديلمستان‏. تصحیح منوچهر ستوده‏. تهران: انتشارات اطلاعات‏، 1364.#شاردن‌، ژان‌. سفرنامه‌ شاردن‌. ترجمۀ اقبال‌ یغمائی‌. ج 2. تهران‌: توس‌، 1372.#شاه‌حسین‌ بن‌ غیاث‌الدین‌ محمد. احیاء الملوک‌. تصحیح منوچهر ستوده‌. تهران‌: علمی‌ و فرهنگی‌، 1383.#شريف، محمد مهدى بن علينقى. زاد المسافرين. قم: جلال الدين، 1387.#شیخ‌ بهائی‌، محمد بن‌ حسین‌. توبره. تصحیح بهمن‌ رازانی‌. تهران: زرین، 1364.#شیخ‌ بهائی‌، محمد بن‌ حسین‌. جامع عباسی : رساله عملیه. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1386.#شیمل‌، آنه‌‌ماری‌. در قلمروی خانان مغول. ترجمۀ فرامرز نجد سمیعی‌. تهران: امیرکبیر، 1386.#صالحی، شعله. «تاریخچه مصرف تریاک در ایران.» فصلنامه سلامت اجتماعی و اعتیاد، ش 3 (1393)، ص 64 – 49.#صائب‌، محمدعلی‌. دیوان‌ صائب‌ تبریزی‌. تصحیح محمد قهرمان‌. تهران‌: علمى و فرهنگى‏، 1370.#صفا، ذبيح الله. تاريخ ادبيات در ايران‏. ج 5. تهران: فردوس‏، 1378.#صفری‌، بابا. اردبیل‌ در گذرگاه‌ تاریخ‌. ج 2. اردبیل‌: دانشگاه‌ آزاد اسلامی‌ (اردبیل‌)، 1371.#صفوي، سام ميرزا. تذکره تحفه سامي. تصحیح رکن‌الدين همايونفرخ. تهران: شرکت سهامی چاپ و انتشارات کتب ایران، بی تا.#طاهري، ابو القاسم. تاريخ سياسي و اجتماعي ايران از مرگ تيمور تا مرگ شاه عباس. تهران، 1354.#طاهري، ابو القاسم . «تریاک.» یغما، ش 222 (1345)، ص ۵۴7 – ۵۴5.#عقيلى علوى شيرازى، سيد محمد حسين بن محمد هادى‏. مخزن الأدويه: دائرة المعارف خوردنيها و داروهاى پزشكى سنتى ايران. تصحیح احمد كبير ـ عجيب احمد ـ مولوى غلام حسين ـ مولوى قنبر على‏. كلكته، 1260ق.#عمادالدین‌ شیرازی، محمود بن مسعود. رساله‌ افیونیه. تصحیح رسول چوپانی، امید صادقپور، و وجیهه پناهی. ‏‫‏تهران: المعی، 1388.‬#‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬غفارى كاشانى‏، قاضى احمد بن محمد. تاريخ نگارستان‏. تصحیح مرتضى مدرس گيلانى‏. تهران: كتابفروشى حافظ، 1414.‬‬‬#فخرالزمانی‌، عبدالنبی‌ بن‌ خلف‌. تذکره‌ میخانه‌. تصحیح احمد گلچین‌ معانی‌. ‏‫تهران‌: اقبال‌، 1362.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬#فسائی‌، حسن‌ بن‌ حسن‌. فارسنامه‌ ناصری‌. ج1. تصحیح منصور رستگار فسائی‌. ‏‫تهران‌‬: ‏‫امیرکبیر‬، 1382.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬#فلسفی‌، نصرالله. زندگانی‌ شاه‌عباس‌ اول‌. تهران‌: دانشگاه تهران، 1353.#فورن، جان‌. ‏‫مقاومت‌ شکننده‌‬ ‏‫: تاریخ‌ تحولات‌ اجتماعی‌ ایران‌ از سال‌ ۱۵۰۰ میلادی‌ مطابق‌ با ۸۷۹ شمسی‌ تا انقلاب‌‬. ترجمۀ احمد تدین‌. ‏‫تهران‌‬: ‏‫رسا‬، ۱۳۹۲.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬#فیض‌ کاشانی‌، محمد بن‌ شاه‌ مرتضی‌. ‌دیوان علامه ملا محمدمحسن فیض‌کاشانی. تصحیح مصطفی فیضی کاشانی، فائضه‌ فیضی‌ کاشانی‌، و فیروزه‌ فیضی‌ کاشانی‌. قم: اسوه، 1381.#فیض‌ کاشانی‌، محمد بن‌ شاه‌ مرتضی‌. «شرح صدر.» مجموعه رسائل (۱). تهران: مدرسه عالى شهيد مطهرى‏، 1387، ص47-1.#‏قزوینی‌، ابوالحسن‌بن‌ ابراهیم‌. فواید الصفویه‌: تاریخ‌ سلاطین‌ و امرای‌ پس‌ از سقوط دولت‌ صفویه‌. تصحیح مریم‌ میراحمدی‌. تهران‌: موسسه‌ مطالعات‌ و تحقیقات‌ فرهنگی‌، 1367.#قزوینی، محمد علی. «رفیق توفیق.» کتابخانه مجلس: نسخه خطی شماره ۵۷۵.#‏کرزن‌، جورج‌ ناتانیل‌ کرزن‌. ایران‌ و قضیه‌ ایران‌. ترجمۀ غلامعلی‌ وحید مازندرانی‌. ج 2. تهران‌: شرکت‌ انتشارات‌ علمی‌ و فرهنگی‌، 1380.#‏کرمانی‌، افضل‌الدین‌ احمدبن‌ حامد. عقد العلی‌ للموقف‌ الاعلی‌: قدیمیترین‌ تاریخ‌ مربوط به‌ حوادث‌ کرمان‌ در عهد سلاجقه‌. تصحیح علیمحمد عامری‌ نائینی‌. تهران‌: روزبهان‌، 1356.#‏کمپفر، انگلبرت‌. سفرنامه‌ کمپفر. ترجمۀ کیکاووس جهانداری. تهران‌: خوارزمی، 1360.#‏كحال، على بن عيسى‏. تذكرة الكحالين‏. تهران: دانشگاه علوم پزشكى ايران، 1387.‬‬‬‬‬‬‬‬

کوهی کرمانی، حسین. تاریخ تریاک و تریاکی در ایران. تهران: علمی، ۱۳۲۴.#‏گنجینه بهارستان ( مجموعه ۳ رساله در پزشکی ). تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1386.#‏گوپاموی، محمد قدرت‌الله. تذکره‌ نتایج‌الافکار. بمبئی: اردشیرنبشاهی، 1336.

لسانی شیرازی. شهرآشوب لسانی شیرازی. مشهد: دانشگاه مشهد، ۱۳۴۵.#‏مجلسی، محمدباقر. حدود و قصاص و دیات. بی جا: مؤسسه نشر آثار علمی، بی تا.#مجلسی، محمدباقر. آسمان‌ و جهان‌ : ترجمه‌ کتاب‌السماء و‌‌ العالم‌. جلد چهاردهم بحار‌الانوار. ترجمۀ محمد باقر کمره‌ای‌. تهران‌: اسلامیه‌، 1385.#مجلسی، محمدباقر . بيست و پنج رساله فارسى‏. قم: كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى‏، 1412.#‏مجلسی‌، محمدتقی‌بن‌ مقصودعلی‌. لوامع‌ صاحبقرانی‌ المشتهر بشرح‌ الفقیه‌. قم‌: موسسه‌ اسماعیلیان‌، 1414.#‏ مجلسی‌، محمدتقی‌بن‌ مقصودعلی‌ . یکدوره فقه کامل فارسی. تهران: فراهانی، 1400.#محجوب، محمد جعفر. «تریاک.» یغما، ش 226 (1346)، ص 73 – 69.#‏محقق‌ سبزواری‌، محمدباقربن‌ محمد مومن‌. روضه‌ الانوار عباسی‌ در اخلاق‌ و شیوه‌ کشورداری‌. تصحیح اسماعیل‌ چنگیزی‌ اردهایی‌. تهران‌: دفتر نشر میراث‌ مکتوب‌، آینه‌ میراث‌، 1383.#‏محمدیار بن عرب قطغان. مسخر البلاد : تاریخ شیبانیان. تصحیح نادره‌ جلالی‌. تهران: میراث مکتوب، 1385.#‏مستوفى بافقى‏، محمد مفيد. جامع مفيدى. تصحیح ايرج ‏ افشار. ج 2. تهران: اساطیر، 1385.#منجم‌ یزدی‌، جلال‌الدین‌ محمد. تاریخ‌ عباسی‌ یاروزنامه‌ ملاجلال‌: شامل‌ وقایع‌ دربار شاه‌ عباس‌ صفوی‌. ویراستۀ سیف‌الله‌ وحیدنیا. تهران‌: وحید، ۱۳۶۶.#‏منشی‌ قزوینی‌، بوداق‌. جواهر الاخبار: بخش‌ تاریخ‌ ایران‌ از قراقویونلو تا سال‌ ۹۸۴ق‌. تصحیح محسن‌ بهرام‌نژاد. تهران‌: دفتر نشر میراث‌ مکتوب‌، 1378.#‏منشی‌ قمی‌. گلستان‌ هنر. تصحیح احمد سهیلی‌ خوانساری‌. تهران‌: بنیادفرهنگ ایران، 1352.#‏منشی‌ قمی‌، احمد بن‌ حسین‌. خلاصه‌ التواریخ‌. ج2. تصحیح احسان‌ اشراقی‌. تهران‌: موسسه‌ انتشارات‌ و چاپ‌دانشگاه‌ تهران‌، 1383.#ميرزا رفيعا. «دستور الملوك‏.» دفتر تاريخ مجموعه اسناد و منابع تاريخى‏، تصحیح ایرج افشار. تهران: بنياد موقوفات دكتر محمود افشار، 1380.#ناصر خسرو. سفرنامه ناصر خسرو قبادیانی. ویراستۀ احمد ابراهیمی. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۵.#نصرآبادی‌، محمد طاهر. تذکره‌ نصرآبادی‌ : مشتمل‌ بر شرح‌ حال‌ و آثار قریب‌ هزار شاعر صفوی‌. تصحیح حسن‌ وحید دستگردی‌. تهران: کتابفروشی فروغی، 1361.#نصیری‌، محمد ابراهیم‌بن‌ زین‌العابدین‌. دستور شهریاران‌ (سالهای‌ ۱۱۰۵ تا ۱۱۱۰ق‌. پادشاهی‌ شاه‌ سلطان‌ حسین‌ صفوی‌). تصحیح محمدنادر نصیری‌ مقدم‌. تهران‌: بنیاد موقوفات‌ دکتر محمود افشار، 1373.#نوایی، امیر علیشیر. تذکره مجالس النفائس. تهران، 1363.#نوائی‌، عبدالحسین‌. اسناد و مكاتبات سياسى ايران، از سال 1038 تا 1105 ق. همراه با يادداشتهاى تفصيلى‏. تهران‌: بنياد فرهنگ ايران، 1360.#نوایی، عبدالحسین. «اسنادی از داستان تریاک.» گنجینه اسناد، ش ۳۱–۳۲ (۱۳۷۷): ص75 – 62.#نوایی، عبدالحسین . اسناد و مکاتبات‌ سیاسی‌ ایران‌: از سال‌ ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق.‌ همراه‌ با یادداشتهای‌ تفصیلی‌. تهران‌: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى‏، 1363.#نوایی، عبدالحسین . «ماجراهای منع تریاک.» گنجینه اسناد، ش ۱۶ (۱۳۷۳): ص 35– 16.#نوری پناه، همایون. «مصرف دخانیات در ایران عصر صفوی.» پیام بهارستان، ش 18 (1391)، ص 427 – 414.#واصفى‏، زين الدين محمود. بدايع الوقايع‏. تصحیح الكساندر بلدروف‏. ج 2. تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1349.#واعظ‌ قزوینی‌، محمدرفیع‌. دیوان‌ ملا‌محمد‌رفیع واعظ ‌قزوینی‌. تصحیح اصغر علمی‌. تهران‌: ما، 1384.#واله‌ اصفهانی‌، محمد یوسف‌‌بن حسین. خلد برین‌(ایران‌ در روزگار صفویان‌). تصحیح هاشم‌ محدث‌. تهران‌: بنیاد موقوفات‌ دکتر محمود افشار، 1372.# واله‌ اصفهانی‌، محمد یوسف‌‌بن حسین ‌. ایران‌ در زمان‌ شاه‌ صفی‌ و شاه‌ عباس‌ دوم‌ (حدیقه‌ ششم‌ و هفتم‌ از روضه‌ هشتم‌ خلد برین‌). تصحیح محمدرضا نصیری‌. تهران‌: انجمن‌ آثار و مفاخر فرهنگی‌، 1382.#وحشی‌ بافقی‌، کمال‌الدین‌. کلیات‌ دیوان‌ وحشی‌ بافقی‌. تهران‌: جاویدان‌، 1363.#وحید قزوینی‌، محمدطاهربن‌ حسین‌. تاریخ‌ جهان‌ آرای‌ عباسی‌. تصحیح سعید میرمحمد صادق‌. تهران‌: پژوهشگاه‌ علوم‌ انسانی‌ و مطالعات‌ فرهنگی‌، 1383.#یوسفی‌ هروی‌، یوسف‌بن‌ محمد. طب یوسفی (جامع‌الفوائد). تهران: موسسه مطالعات تاریخ پزشکی٬ طب اسلامی و مکمل،1382.#‏Matthee، Rudi. The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History، 1500-1900. Princeton & Oxford: Princeton Univercity Press, 2005.#Neligan, A. R. The Opium Question, with Special Reference to Persia. London: Bale & Danielsson، 1927.#Herbert، Thomas. Travels in Persia 1627-1629. London; New York: Routledge Curzon, 2005.#Ferrier, Ronald. “An English View of Persian Trade in 1618-Reports from the Merchant Edward Pettus and Thomas Barker.” JESHO. No. 19 (1976).


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.