palette
بررسي جنگ غجدوان و علل شكست سپاه صفوي
ابوطالب سلطانیان

چکیده

        چكيده

 

       جنگ غجدوان در ماوراءالنهر، در سوم رمضان سال 918 ق، يكي از رويدادهاي مهم نظامي در دورۀ شاه اسماعيل يكم (930-907 ق) به‏شمار مي‏رود. بررسي اين رويداد، از آن روي حائز اهميت است كه سپاه قزلباش- كه در مرحلۀ استقرار امپراتوري صفوي بسيار قدرتمند ظاهر شده بود- شكست فاحشي خورده و در نتيجه فرمانده آن ميرنجم ثاني، وكيل شاه اسماعيل و بسياري از اميران برجسته و سربازان قزلباش كشته شدند. اما چنين رويداد بزرگي چنانكه بايد علت يابي نشده است تا علل شكست و پيامدهاي آن آشكار گردد.

       بنا بر آنچه گفته شد، اين پرسش در اينجا مطرح است كه چه عواملي سبب جنگ غجدوان شدند و مهم‏تر اينكه علل  شكست سپاه قدرت‏مند صفوي در اين جنگ چه بود و چه پيامدهايي داشته است؟ براي بررسي پرسش‏هايي از اين دست، این مقاله می‏کوشد- ضمن نگاهي به اوضاع بحراني منطقۀ ماوراءالنهر از سال 916 ق- نقش و عملكرد ميرنجم را به‏عنوان فرمانده سپاه و نيز تاكتيك‏ها و استراتژي وي را در مراحل گوناگون عملیات نظامی مورد بررسي و تجزيه تحليل قرار دهد. اين بررسي‏ها نشان مي‏دهند كه در مجموع راهبرد نظامي نادرست ميرنجم و عدم توجه وي به مشاورت مشاوران آگاه از يكسو و از سوي ديگر، اتحاد اميران ازبك و بهره‏گيري آنان از اختلافات ميان امیران قزلباش، از جملۀ مهمترين علل شكست سپاه صفوي به‏شمار مي‏رفتند.

واژگان کلیدی
واژگان كليدي : 1-جنگ غجدوان 2- ميرنجم ثاني 3- ازبكان 4- شکست-5- ماوراءالنهر.

منابع و مآخذ مقاله

ابن‌قبادي الحسيني، خورشاه. تاريخ ايلچي نظام‏شاه. تصحيح محمدرضا نصيري و كوئيچي هانه‏دا. چ اول. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، 1379.

امینی هروی، امير صدرالدين سلطان ابراهيمفتوحات شاهي. به‏كوشش محمدرضا نصيري. چ اول. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، 1383.

اوزون چارشلی، اسماعیل حقی. تاریخ عثمان. ج 5. ترجمۀ ایرج نوبخت. چ اول. تهران: انتشارات کیهان، 1377.

بداوني، عبدالقادر بن ملوكشاه. منتخب‏التواريخ. ج 1. تصحيح توفيق سبحاني و مولوي احمد صاحب. چ اول. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، 1379.

پژوهش دانشگاه کمبریج. تاریخ ایران دورۀ تیموریان. ترجمۀ یعقوب آژند. چ اول. تهران: انتشارات جامی، 1379.

تتوی، قاضی احمد و آصف‌خان قزوینی. تاریخ الفی. ج 8. تصحیح غلامرضا طباطبائی مجد. چ اول. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1382.

ترکمان، اسکندربیگ. تاریخ عالم آرای عباسی. ج 2. به ‏کوشش ایرج افشار. چ سومتهران: امیرکبیر، 1382.

جنابدي، ميرزابيك. روضه‏الصفويه. تصحيح غلامرضا طباطبائي مجد. چ اول. تهران: بنياد موقوفات دكتر محمود افشار، 1378.

خاتون‌آبادي، سيد عبدالحسين الحسيني. وقايع‌السنين و الاعوام. تصحيح محمدباقر بهبودي. چ اول. تهران: كتابفروشي اسلاميه، 1352.

خواندمیر، امیرمحمود. تاریخ شاه اسمعیل و شاه تهماسب صفوی. به تصحیح محمدعلی جراحی. چ اول. تهران: نشر گستره، 1370.

خواندمیر، غیاث‌الدین. حبیب‌السیر. ج 4. چ چهارم. تهران: انشتارات خیام، 1380.

دوغلات، میرزا محمد حیدر. تاریخ رشیدی. تصحیح عباسقلی غفاری‌فرد. چ اول. تهران: میراث مکتوب، 1383.

روملو، حسن‌بیگ. احسن‌التواریخ. ج 2. به‏کوشش عبدالحسین نوایی. چ اول. تهران: انتشارات اساطیر، 1384.

سلطانیان، ابوطالب. «بررسی چگونگی رفتار شاه تهماسب با همایون امپراتور پناهندۀ هند، با نگرشی بر تاریخ‏نگاری هندی آن». فصلنامۀ مطالعات تاریخ اسلام. س 5، ش 16، 1392، ص 120ـ110.

سیوری، راجر. تحقیقاتی در تاریخ ایران عصر صفوی. ترجمۀ عباسقلی غفاری‌فرد و محمدباقر آرامچاپ دومتهران: امیرکبیر، 1391.

غفاري‌فرد، عباسقلي. «روابط شاه اسماعيل صفوي با ظهيرالدين محمد بابر». مجلۀ تاريخ روابط خارجي. ش 37، زمستان 1378، ص 77ـ68.

قزويني اصفهاني، محمديوسف. خلد برين. تصحیح ميرهاشم محدث. چ دوم. تهران: بنياد موقوفات دكتر محمود افشار، 1372.

قمی، قاضی احمد بن شرف‌الدين الحسيني. خلاصه التواریخ. تصحيح احسان اشراقی. چ دوم. تهران: دانشگاه تهران، 1383.

مبارک، شیخ ابوالفضل. اکبرنامه. به‏ کوشش غلامرضا طباطبائی مجد. چ اول. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، 1385.

مجیر شیبانی، نظام‌الدين. تشكيل شاهنشاهي صفويه. چ اول. تهران: دانشگاه تهران، 1346.

مجیر شیبانی، نظام‌الدين. «جنگ شاه اسماعيل صفوي با ازبكان». مجلۀ بررسي‏هاي تاريخي. ش 8، تير 1346، ص 63ـ45.

مستوفي، محمدمحسن. زبده التواريخ، تصحيح بهروز گودرزي. چ اول. تهران: بنياد موقوفات دكتر محمود افشار، 1375.

منشي قزوینی، بوداق جواهرالاخبار. تصحيح محسن بهرام‌نژاد. چ اول. تهران: میراث مکتوب، 1387.

منتظرصاحب، اصغر (مصحح). عالم‌آراي شاه اسماعيل. چ سوم. تهران: انتشارات علمي و فرهنگي، 1388.

نوايي، عبدالحسين (به کوشش). شاه تهماسب صفوی (اسناد و مکاتبات تاریخی). چ دوم. تهران: انتشارات ارغوان، 1368.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.