palette
مناسبات تولیدکشاورزی در مدل های مختلف زمین داری ایران دوران میانه تا پیش از گسترش اقطاع داری
محسن سراج

چکیده

تا پیش از آغاز واگذاری های محدود زمینهای دیوانی به عنوان اقطاع به نظامیان در زمان آل بویه و گسترش و تثبیت این روش در زمان سلاجقه و متعاقب آن، گسترش مناسبات تولید «مزارعه» در تولید کشاورزی اکثر مناطق ایران، مناسبات تولیدکشاورزی معهود و غالبی که در فلات ایران مرسوم بود مناسبات تولید مبتنی بر «بهره ثابت مالکانه« بود که گسترده ترین شکل مناسبات تولید در ایران تا قبل از تسلط سلاجقه خصوصاً در زمین های دیوانی و اربابی بوده است. این مدل از مناسبات تولیدکشاورزی برخلاف مناسبات تولید مزارعه، در ذات و کارکرد خود امکان پیشرفت نیروهای تولیدی و انباشت سرمایه و در نتیجه پیشرفت و گسترش تولید را فراهم می کرد و شاید رمز شکوفایی اقتصادی و حیات مادی و متعاقب آن شکوفایی فرهنگی، علمی و هنری ای ایران اسلامی که در تاریخ به دوران شکوفایی تمدن اسلامی در چهار قرن اولیه معروف گشته در همین موضوع باشد.

در این مقاله با تکیه بر مالکیت ابزار تولید به بررسی و تبیین مناسبات تولید موجود در انواع زمین داری در فلات ایران از زمان ورود اسلام تا تسلط سلاجقه پرداخته شده است.

واژگان کلیدی
مناسبات تولید، نظام آبیاری، بهره ثابت مالکانه، مزارعه، اقطاع

منابع و مآخذ مقاله

. ابراهيم بن محمد اصطخرى، المسالك و الممالك، قاهره: الهيئة العامة لقصور الثقافة، 2004.

. ابن بلخی فارسنامه‏، محقق/مصحح: منصور رستگار فسايى، شیراز: بنياد فارس شناسي‏، 1374.

. ابن حوقل سفرنامه ابن حوقل (ایران در صورة الأرض) ترجمه جعفر شعار، تهران: امیرکبیر، 1366.

. ابن حوقل، صورة الأرض، بیروت: دارصادر، 1938.

. ابن رسته، الاعلاق النفیسة، ترجمه: حسین قره چانلو، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1380.

. ابن فقیه، مختصرالبلدان (بخش ایران)، ترجمه ح. مسعود، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1349.

. أبو الحسن علي بن محمد بن حبيب ماوردي البصري، آيين حكمرانى‏ (احکام السلطانیه) ترجمه و تصحیح: حسين صابرى‏، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى، 1383.

. ابو الفضل محمد بن حسين بیهقی، تاريخ بيهقى‏، مصحح: خليل خطيب رهبر، تهران: انتشارات مهتاب‏، 1374.

. ابوالحسن أحمد بن يحيى بلاذری، فتوح البلدان، ترجمه محمد توكل، تهران: نشر نقره، 1337.

. ابوالحسن احمد بن یحیی بلاذری، فتوح البلدان، بیروت: دار و مکتبة الهلال، 1988.

. ابوالحسن علی بن حسین مسعودی، التنبیه و الاشراف، مترجم ابوالقاسم پاینده، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی، 1381.

. ابوالحسن علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب و معدن الجواهر، ترجمه ابولقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی فرهنگی، 1374.

. ابوجعفر محمد بن جریر الطبری، تاريخ الأمم و الملوك، تحقيق محمد أبو الفضل ابراهيم ، بيروت، دارالتراث، 1967.

. ابوعبدالله محمد بن احمد بن یوسف کاتب خوارزمی، مفاتیح العلوم، ترجمه حسین خدیو جم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1362.

. ابوعلی مسکویه الرازی، تجارب الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران: نشر سروش، 1379.

. ابوعلی مسکویه رازی، تجارب الامم، ترجمه علی نقی منزوی، تهران: نشر توس، 1376.

. ابى نصر محمد بن عبد الجبار عتبی، اليميني‏، مصحح: احسان ذنون الثامرى‏، بیروت، دار الطليعة، 2004.

. ابی بکر محمد بن جعفر نرشخی، تاریخ بخارا، تصحیح: مدرس رضوی، تهران: انتشارات توس، 1363.

. احمد بن اسحاق‏ يعقوبى، البلدان، ترجمه محمد ابراهيم آيتى‏، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ‏1356.

. امین، بهروز، درباره فئودالیسم ایران تا قبل از مشروطه، نقدی بر کتاب: تحولات فکر و اجتماعی در جامعه فئودال ایران، تهران: انتشارات پیام، 1357.

. باتومور، و ت.ب و روبل، ماکزیمیلین، گزیده نوشته های کارل مارکس در جامعه شناسی و فلسفه ی اجتماعی، ترجمه پرویز بابایی، تهران: انتشارات نگاه، 1389.

. جرالد آلن کوهن، نظریه تاریخ مارکس، ترجمه محمود راسخ افشار، تهران: نشر اختران، 1387.

. حدود العالم من المشرق الى المغرب، ترجمه: میرحسین شاه، تصحیح و حواشی: دکتر مریم میراحمدی، دکتر غلامرضا ورهرام، تهران: ناشر: دانشگاه الزهرا، 1383.

. حسن بن محمد بن حسن قمى، تاريخ قم‏، ترجمه: حسن بن على بن عبد الملك قمى‏، محقق / مصحح: محمد رضا انصارى قمى‏، دو جلد در یک مجلد، قم: كتابخانه بزرگ آيت الله العظمى مرعشى نجفى‏، 1385.

. حمدالله مستوفی قزوینی، نزهت القلوب، محقق/مصحح: محمد دبیر سیاقی، قزوین: نشر حدیث امروز، 1381.

. خسروی، خسرو، جامعه دهقانی در ایران، تهران: انتشارات پیام، 1357.

. خسروی، خسرو، نظام‌های بهره برداری از زمین در ایران(از ساسانیان تا سلجوقیان) تهران: انتشارات شبگیر، 1335.

. سراج، محسن و یوسفی فر، شهرام «نقش حکومت ها در ایجاد شبکه های آبرسانی کشاورزی در گستره شرقی خلافت تا حمله مغول» دو فصلنامه تاریخ ایران، ش 22، تابستان و پاییز 1396، ص 79-110.

. سوداگر، محمد، نظام ارباب رعیتی در ایران، تهران: چاپخانه گلشن، 1336.

. شمس الدين ابو عبد الله محمد بن احمد بن ابى بكر بناء شامى‏ مقدسی، أحسن التقاسيم فی المعرفة الاقالیم ، ترجمه على نقى منزوى‏، تهران: نشر شركت مولفان و مترجمان، 1361.

. عبد الله بن لطف الله حافظ ابرو، جغرافياى حافظ ابرو، محقق / مصحح: صادق سجادى، تهران: ميراث مكتوب‏، 1375.

. عبيد الله بن عبد الله‏ ابن خرداذبه، المسالك و الممالك، ترجمه سعيد خاكرند، بیروت: دار صادر، افست ليدن، 1889.

. عزالدین ابوالحسن، علی بن ابی الکرم ابن الاثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، در 13 جلد، 1965.

. غیاث الدین بن همام الدین خواند میر، تاریخ حبیب السیر، تهران: نشر خیام، 1380.

. قاضى أبويوسف، يحيى بن آدم القرشى، ابن رجب الحنبلي‏، موسوعة الخراج‏، بیروت: دار المعرفة، 1979.

. قدامة بن جعفر كاتب بغدادى، الخراج و صناعة الكتابة، محقق / مصحح: زبيدى، محمد حسين‏، بغداد: دار الرشيد للنشر، 1981.

. کاتوزیان، محمد علی، ایران، جامعه کوتاه مدت و ۳ مقاله دیگر، ترجمه عبدالله کوثری، تهران: نشر نی، 1390.

. لمبتون، ا.ک.س، مالک و زارع در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران: علمی و فرهنگی، 1377.

. مارکس، کارل، گروندریسه (مبانی نقد اقتصاد سیاسی)، ترجمه باقر پرهام و احمد تدین، تهران: نشر آگاه، 1378.

. محمد بن جریر طبری، تاريخ طبري، ترجمه: ابو القاسم پاينده، تهران: اساطير، 1375.

. محمد بن حسن‏ ابن اسفنديار، تاريخ طبرستان‏، محقق / مصحح: عباس اقبال آشتيانى، تهران: پدیده خاور، 1366.

. نعمانی، فرهاد، تکامل فئودالیسم در ایران، تهران: انتشارات خوارزمی، 1385.

. ولی، عباس «تناقض های شیوه تولید آسیایی» ترجمه پرویز صداقت، مجله اطلاعات سیاسی و اقتصادی، ش 111-112، ص 180-197

. ولی، عباس، ایران پیش از سرمایه‌داری، ترجمه حسن شمس آوری، تهران: نشر مرکز، 1380.

. ویتفوگل، کارل آگوست، استبداد شرقی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: نشر ثالث، 1391.

. ياقوت بن عبد الله‏ حموى، معجم البلدان، ترجمه على نقى منزوى‏، تهران: سازمان ميراث فرهنگي كشور(پژوهشگاه)، 1380.

. یاقوت بن عبدالله حموی، معجم البلدان‏، بیروت: ناشر: دار صادر‏، 1995.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.