palette
از دموکراسی به تئوکراسی: علل و فرایند چرخش گفتمان سیاسی از دموکراسی­خواهی به حکومت دینی
علیرضا ملائی توانی

چکیده

 

 

چکیده

سیر تحول دولت در جهان جدید نشان داده است که حکومت­های سنتی و خودکامه و حتی حاکمیت­های دین­گرای پیشامدرن پس از اصلاحات و جنبش­های اجتماعی به سوی نظم دموکراتیک پیش رفته­اند، اما در ایران این حرکت واژگونه بوده است. چنان که چند دهه پس از انقلاب مشروطه و تلاش در راهِ استقرار نهادهای دموکراتیک، سرانجام در پی انقلاب 1357، حکومتی دینی در ایران شکل گرفت. اندیشیدن درباره این چرخش گفتمانی و تغییر در مسیر فضای فکری و سیاسی ایران، پرسشی مهم و بحث­انگیز است که باید دربارۀ جنبه­های گوناگون آن به صورتی ژرف اندیشید. یافته­های این پژوهش نشان می­دهد که عوامل و مسائل گوناگونی از جمله تغییر بافت و زمینۀ اجتماعی ایران در دهه­های 1340 و 1350 خورشیدی؛ بروز چالش­های هویتی در میان اقشار گوناگون جامعۀ ایران؛ نقش و عملکرد زنان در گرایش به آموزه­های دینی؛ تحقیر دموکراسی و مشروطه­خواهی در ادبیات سیاسی مبارزان انقلابی؛ گسست در روابط بازیگران سیاسی؛ شکست سیاسی، فکری و تشکیلاتی نیروهای دموکراسی­خواه در رهبری و سازماندهی مبارزه؛ و سرانجام توانائی اسلام سیاسی هم در طرح نظریۀ حکومت و هم در نمادسازی و نبرد نمادها موجب تغییر مسیر مبارزات از دموکراسی به تئوکراسی شد.

 

واژگان کلیدی
واژگان کلیدی: اسلام سیاسی، دموکراسی­خواهی، جبهۀ ملی، شریعتی، زنان، هویت

منابع و مآخذ مقاله

منابع

- آل‌احمد، جلال، در خدمت و خیانت روشنفکران، تهرن، خوارزمی، 1357، 2 ج.

- استوار، مجید، انقلاب اسلامی و نبرد نمادها، تهران، نگاه معاصر، 1392.

- بحثی دربارۀ روحانیت و مرجعیت، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1341.

- براهنی، رضا، در انقلاب ایران چه شده است و چه خواهد شد، تهران، کتاب زمان، 1358.

- بنی‌جمال، احمد، آشوب: مطالعه‌ای در زندگی و شخصیت دکتر مصدق، تهران، نی، 1386، چاپ اول.

- پهلوی، محمدرضا، مأموریت برای وطنم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 2535.

- پهلوی، محمدرضا، پاسخ به تاریخ، ترجمه حسین ابوترابیان، تهران، مترجم، 1371.

- حافظیان، محمدحسین، زنان و انقلاب: داستان ناگفته، تهران، اندیشه برتر، 1380، چاپ اول.

- خمینی، روح‌الله، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، تهران، امیرکبیر، 1357.

- رحیمی، مصطفی، قانون اساسی مشروطۀ ایران و اصول دموکراسی، تهران، نیلوفر، 1347، چاپ اول.

- سفری، محمدعلی، قلم و سیاست از شهریور 1320 تا 28 مرداد 1332، تهران، نشر نامک، 1379، ج 1.

- سلسلۀ پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، ترجمۀ عباس مخبر، تهران، طرح نو، 1375.

- سنجابی، کریم، خاطرات سیاسی دکتر کریم سنجابی، تهران، صدای معاصر، 1381.

- شجاعی زند، علیرضا، برهۀ انقلابی در ایران، تهران، اروج، 1382.

- شریعتی، علی، بازگشت، مجموعۀ آثار شمارۀ 4، تهران، الهام، 1357.

- شریعتی، علی، زن، مجموعۀ آثار شمارۀ 21، تهران، چاپخش، 1380.

- شریعتی، علی، شیعه، مجموعۀ آثار شمارۀ 7، تهران، انتشارات الهام، 1375.

- طباطبائی، جواد، تأملی دربارۀ ایران، تهران، مینوی خرد، 1395، ج 2.

- طباطبائی، جواد، تاملی درباره ایران، جلد نخست: دیباچه‌ای بر نظریۀ انحطاط ایران، تهران، مینوی خرد، 1397.

- علم، امیراسدالله، گفت‌وگوهای من با شاه، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، ج 2، تهران، طرح نو، 1371.

- عمید زنجانی، عباسعلی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، تهران، نشر کتاب سیاسی، 1367.

- فوزی، یحیی، اندیشۀ سیاسی در ایران بعد از انقلاب اسلامی، تهران، پژوهشکدۀ امام خمینی، 1388.

- گازیوروسکی، مارک، سیاست خارجی آمریکا و شاه، ترجمۀ فریدون فاطمی، تهران، نشر مرکز، 1371.

- گروه بررسی مسائل ایران، مبانی جامعۀ نوین: گزارش کمیتۀ سیاسی و مرامی اجتماع دانشگاهیان و اندیشمندان، تهران، دانشگاه تهران، بی تا.

- مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، تهران، صدرا، 1376.

- مطهری، مرتضی، مساله حجاب، تهران، صدرا، 1381.

- معدل، منصور، طبقه، سیاست و ایدئولوژی در انقلاب ایران، ترجمه محمدسالار کسرائی، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1382.

- مومنی، باقر، مسئله ارضی و جنگ طبقاتی در ایران، پیوند، 1359.

- میلانی، عباس، نگاهی به شاه، نشر پرشین سیرکل، تورنتو، 1392.

- میلانی، محسن، شکل‌گیری انقلاب اسلامی (از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی)، ترجمۀ مجتبی عطارزاده، تهران، گام نو، 1381.

- هلیدی، فرد، دیکتاتوری و توسعۀ سرمایه‌داری در ایران، ترجمه فضل‌الله نیک‌آیین، تهران، امیرکبیر، 1358.

- همایون کاتوزیان، محمدعلی، مصدق و نبرد قدرت، ترجمه احمد تدین، تهران، رسا، 1379.

- یزدانی، سهراب، کودتاهای ایران، تهران، نشر ماهی، 1396.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.