palette
واکاویِ جایگاه تجاری سبزوار در اواخر عصر قاجار(1299-1344ق)

چکیده

منطقۀ سبزوار که در گذشته به بیهق معروف بود، همواره به‌عنوان مکانی پراهمیت در کنارۀ شاهراه تجاری ـ فرهنگی خراسان مطرح بوده است. تردد از سبزوار افزون بر مقاصد زیارتی و اداری، هدف تجاری هم داشت به‌طوری‌که سبزوار در اواخر دورۀ قاجار به یک شهر محوری درزمینۀ دادوستد داخلی و خارجی تبدیل شد. این پژوهش درصدد است با به کار بردن روش تحقیق تاریخی مبتنی بر ترتیب زمانی رویدادها و بهره‌گیری از تحلیل علی و معلولی و روش کتابخانه ای و اسنادی در گردآوری داده ها به این پرسش ها پاسخ دهد که در اواخر عصر قاجار چه دگرگونی هایی در وضع تجاری سبزوار روی داد؟ و چه عواملی در وقوع این دگرگونی ها مؤثر بودند؟ یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد در نیمۀ اول قاجاریه حکومت به مسئلۀ امنیت و بازسازی زیرساخت‌های ارتباطی که از مقدمات ضروری تجارت هستند توجهی نداشت، در این زمان شبیخون ترکمن‌ها و خرابکاری‌های کارگزاران حکومتی از موانع اصلی توسعۀ تجارت در سبزوار بودند. چند سال بعد از جلوس ناصرالدین‌شاه، حکومت مرکزی تا حدودی تدابیر آبادگرانه را سرلوحۀ کار خود قرارداد و روس‌ها  بعد از انعقاد قرارداد آخال با سرکوب ترکمن‌ها در آسیای میانه امنیت را به وجود آوردند. این شرایط و ارادۀ روس‌ها برای بهره‌برداری تجاری از مناطق شمالی ایران، زمینه‌های رشد تجارت داخلی و خارجی را در سبزوار فراهم کرد؛ به طوری که هم تولیدات خام بومی و هم تجارت منطقه ای و خارجی افزایش یافت. در این دوره سبزوار رونق تجارت خود را بیشتر از آنکه مدیون حکومت قاجار باشد مدیون اقدامات روسیه در تأمین امنیت و توسعۀ تجارت خود در صفحات شمالی ایران بود.

واژگان کلیدی
سبزوار-وضع تجارت-قاجاریه-روسیه

منابع و مآخذ مقاله

منابع

آرشیو اسناد مؤسسه تاریخ معاصر ایران.

آرشیو سازمان اسناد ملی.

‏‫اشرف، احمد، «ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران دوره اسلامی»، نامه علوم اجتماعي، ش 4 (۱۳۵۳)، صص 7-49.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫اعتمادالسلطنه‌، محمدحسن ‌بن‌ علی‌، مرآۀ ‌‌البلدان‌، تهران‌: دانشگاه‌ تهران‌، مؤسسه‌ انتشارات‌ و چاپ‌، ۱۳۶۷.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

اعتصام‌الملك، ميرزا خانلرخان‏، سفرنامه خانلرخان اعتصام‌الملك‏، تهران: منوچهر محمودی، ۱۳۵۱.‬

‏‫افضل‌الملک‌، غلامحسین‌، سفرنامه‌ خراسان‌ و کرمان‌، تهران‌: توس، ۱۳۴۸.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫افوشته‌اى نطنزى‏، محمود بن هدايت الله، نقاوۀ الآثار في ذكر الاخيار في تاريخ الصفويه‏، تصحیح احسان اشراقى‏، تهران: علمى و فرهنگى‏، ۱۳۷۳.‬‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫امین‌، علینقی‌، تاریخ‌ سبزوار، تهران‌: دایرۀ‌المعارف‌ ایران‌شناسی‌، ۱۳۸۲.‬‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫برهان‌، محمدحسین ‌بن‌ خلف‌، فرهنگ‌ فارسی‌ برهان‌ قاطع‌، تهران‌: افراسیاب‌، ۱۳۸۰.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫بهرامی‌، تقی‌، تاریخ‌ کشاورزی‌ ایران‌، تهران‌: دانشگاه تهران، ۱۳۳۰.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫‬‏‫بیهقی‌، علی‌ بن‌ زید، تاریخ‌ بیهق، تهران: کتابفروشی فروغی، ۱۳۶۱.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫بیهقی‌، محمود، سبزوار شهر دانشوران‌ بیدار، سبزوار: دانشگاه‌ آزاد اسلامی‌ (سبزوار)، ۱۳۷۶.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، سبزوار، شهر دیرینه‌های پایدار، مشهد: کتابستان، 1370.

جغرافیای نفوس خراسان در عصر ناصری، به کوشش رضا نقدی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1390.

‏‫‏‫خادمیان‌، کاظم‌ (مترجم)، فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌، مشهد: آستان‌ قدس‌ رضوی‌‌ـ بنیاد پژوهش‌های‌ اسلامی‌، ۱۳۸۰.‬‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

تذکرۀ الملوک، به‌ کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران: طهوری، ۱332.

‏‫خاوری‌ شیرازی‌، فضل‌الله بن‌ عبدالنبی‌، تاریخ‌ ذوالقرنین‌، تهران‌: وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، سازمان‌ چاپ‌ و انتشارات‌: کتابخانه‌، موزه‌ و مرکز اسناد مجلس‌ شورای‌ اسلامی‌، ۱۳۸۰.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫خورموجی‌، محمدجعفر بن‌ محمدعلی‌، تاریخ‌ قاجار: حقایق‌ الاخبار ناصری‌، تهران‌: کتابفروشی زوار، ۱۳۴۴.‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

دانشیار، مرتضی و کاظم بیکی محمدعلی، «قحط و غلای 1288ق در خراسان: زمینه، روند و تبعات اقتصادی»، تاریخ و فرهنگ، ش 94 (بهار و تابستان ۱۳۹۴)،صص 113-135.‬

‏‫دآلمانی‌، هانری‌ رنه‌، سفرنامه از خراسان تا بختیاری؛ مشتمل بر طرز زندگی، آداب و رسوم، اوضاع اداری، اجتماعی، اقتصادی، فلاحتی و صنایع ایران از زمان قدیم تا پایان سلطنت قاجاریه، ترجمه‌ علیمحمد فره‌وشی‌، تهران: ابن‌سینا، ۱۳۳۵.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫ذبيحى، مسيح‏، استرآباد نامه‏، تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۶.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

روزنامه خورشید، س 1، ش 64، سوم شوال 1325ق.

‏‫رهربرن‌، کلاوس‌ میشائیل، نظام‌ ایالات‌ در دوره‌ صفویه‌، ترجمه کیکاوس‌ جهانداری‌، تهران‌: علمی‌ و فرهنگی‌، ۱۳۸۳.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫سالور، قهرمان‌ میرزا، روزنامه‌ خاطرات‌ عین‌السلطنه‌، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران‌: اساطیر، ۱۳۷۴.‬‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫سفرنامه‌هاى خطى فارسى‏، تهران: نشر اختران‏، ۱۳۸۸.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫سلطانی‌فرد، هادی، حاتمی‌نژاد حسین، عباس‌زادگان مصطفی و پوراحمد احمد، «تحلیل دگرگونی ساختار کالبدی فضایی شهر ایرانی‌ـ اسلامی (مطالعه موردی: شهر سبزوار)»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، س 4، ش 14 (زمستان ۱۳۹۲)، صص 13-22.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫سیاح محلاتی، محمدعلی، «سبزوار و نیشابور در عصر ناصری»، حافظ، ش 97، (شهریور ۱۳۹۱)، صص 16-17.‬‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫سیف‌الدوله، سلطان محمد ميرزا قاجار، سفرنامه سیف‌الدوله، تهران: نی، ۱۳۶۴.‬‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫شیروانی‌، زین‌العابدین‌ بن‌ اسکندر، ‏‫بستان ‌السیاحه، ‏‫تهران‬: سنایی، بی‌تا.‬‬‬‬‬‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫طهرانی‌، مصطفی‌، سفرنامه‌ گوهر مقصود: خاطرات‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ دوره‌ استبداد صغیر، تهران‌: میراث‌ مکتوب‌، ۱۳۸۵.‬‬‬‬ ‬‏عیسوی‌، چارلز فیلیپ‌، تاریخ‌ اقتصادی‌ ایران‌ (عصر قاجار، ۱۱۲۱۵- ۱۳۳۲ق‌)، ترجمه‌ یعقوب‌ آژند، تهران‌: گستره‌، ۱۳۸۸.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

غنی‌، قاسم، یادداشت‌های‌ دکتر قاسم‌ غنی‌، به کوشش سیروس‌ غنی‌، هاله‌ اسفندیاری‌ و حسین‌ نمینی‌، تهران: آبان، ۱۳۶۱.

‏‫فراهانی، حسن، روزشمار تاریخ معاصر ایران، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، ۱۳۸۵.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

فوران، جان‌، ‏‫مقاومت‌ شکننده‌‬‏‫: تاریخ‌ تحولات‌ اجتماعی‌ ایران‌ از سال‌ ۱۵۰۰ میلادی‌ مطابق‌ با ۸۷۹ شمسی‌ تا انقلاب‌‬ اسلامی. ترجمه احمد تدین‌، ‏‫تهران‌‬: ‏‫رسا‬، ۱۳۹۲.‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

کاظم‌زاده، فیروز، روس و انگلیس در ایران: ۱۸۶۴-۱۹۱۴؛ پژوهشی درباره امپریالیسم، ترجمه منوچهر امیری، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱.

کرزن‌، جورج‌ ناتانیل‌، ایران‌ و قضیه‌ ایران‌، ترجمه غلامعلی‌ وحید مازندرانی‌، تهران‌: شرکت‌ انتشارات‌ علمی‌ و فرهنگی‌، ۱۳۸۰.‬‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫کوشکی، فرشته، «آگاهی‌های پراکنده تاریخی درباره سبزوار در قرن سیزدهم هجری»، پیام بهارستان، ش 5 (۱ مهر ۱۳۸۸)، صص 261-301.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫متولی‌ حقیقی‌، یوسف‌، یاد ایام : نگاهی به زندگانی روان شاد غلامعلی میلانی یا برگی از تاریخ معاصر سبزوار، با همکاری سعید میلانی، مشهد: انتشارات مرندیز، ۱۳۹۷.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫مجدالاسلام كرمانى‏، احمد، سفرنامه كلات‏، اصفهان: دانشگاه اصفهان، بی‌تا.‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫مراغه‌ای، زین‌العابدین، سیاحت‌نامه ابراهيم بيگ‏، تهران: آگاه‌، ۱۳۸۵.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‬ مروجی، حسن، تذکره سخنوران بیهق، سبزوار: امید مهر، 1388.

‏‫مقدسی‌، محمد بن‌ احمد، احسن ‌التقاسیم‌ فی‌ معرفه الاقالیم، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، ۱۳۶۱.‬‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫ملکم‌، جان‌، تاریخ‌ کامل‌ ایران‌، ترجمه‌ اسماعیل ‌بن‌ محمدعلی‌ حیرت‌، تهران‌: افسون‌، ۱۳۸۰.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

منشی‌ قزوینی‌، بوداق، جواهر الاخبار: بخش‌ تاریخ‌ ایران‌ از قراقویونلو تا سال‌ ۹۸۴ق، تصحیح محسن‌ بهرام‌نژاد، تهران‌: دفتر نشر میراث‌ مکتوب‌، ۱۳۷۸.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‫مهدوی، اصغر، و ناطق هما، «روزگار یک اهل قلم در دوره قاجار (قسمت دوم)»، یاد 71-72، ش 19 (۴ فروردین ۱۳۸۳)، صص 257-67.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

هدايت‏، رضاقلی خان، فهرس التواريخ، تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى‏، ۱۳۷۳.‬‬‬

‏‫هدایت‌، مهدیقلی‌، خاطرات و خطرات: توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران: زوار، ۱۳۸۵.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‏‫ییت‌، چارلز ادوارد، سفرنامه‌ خراسان‌ و سیستان‌، ترجمه‌ مهرداد رهبری‌ و قدرت‌الله‌ روشنی‌، تهران‌: یزدان‌، ۱۳۶۵.‬‬‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

Weber, Max, Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology, Losangelese: University of California Press, 1978.

Атаев, X, Политические и Торгво-Экономические Отношения Северо-Восточного Ирана и России в Начале XX Века (1900-1917 гг), Ашхабад, yЫлЫм, 1989.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.