palette
ریشه‌های گنوسی اسطوره آفرینش در کیش مانوی

چکیده

تأثیرپذیری و تأثیرگذاری مفاهیم و عقاید فکری همواره موضوعی مورد بررسی و تحقیق محققان در طول تاریخ بوده است. از جملة این تاثیرگذاری ها تحول و تطّور اساطیر آفرینش ادیان تحت تاثیر پیش زمینه­های فکری و اعتقادی ادیان پیشین است. مانی به عنوان پدیدآور کیش مانوی بخش عمده حیات فکری و ذهنی خود را در میان باورمندان به تفکر گنوسی سپری کرد و زمانی­که کیش مانوی به وسیله او شکل و انسجام یافت، از این عقاید تاثیر پذیرفت. بخشی مهم و گسترده ای از  تعالیم کیش مانوی عقاید مانی درباره اسطوره آفرینش است بی تردید مانی در تفسیر ظهور کیش مانوی نیازمند بازسازی عناصر و داستان آفرینشی بنیادی بوده است که در بررسی و واکاوی عقاید وی درباره آفرینش به خوبی ریشه های گنوسی این تعالیم پیدار است. مانی نه فقط در متن داستان آفرینش خود، بلکه در مفاهیم و عناصر اساطیر آفرینش خود وام­دار آیینهای گنوسی پیش از خود  است. هویت و سنخ بن مایه های این داستان اسطوره ای با وجود آنکه رنگی نو دارد اما به واقع مفاهیمی کهن با الگوهای گنوسی است. از این رو این تحقیق با هدف بررسی ریشه­های گنوسی اسطوره آفرینش مانوی درصدد است تا با بررسی توصیفی و تحلیلی از منابع دست اول مانی و کیش او به ریشه ها، ساختارها و مفاهیم کیش مانوی و تاثیرگذاری کیش مانوی از آیینهای گنوسی بر اساس منابع دست اول این آیینها بپردازد و به این نتیجه دست می یابد که اساساً مانی نه فقط در بازآفرینی داستان اسطوره آفرینش مانوی از بن مایه­های  گنوسی استفاده کرده است، بلکه در عناصر و مفاهیم این عقاید از مفاهیم و عناصری گنوسی بهره برده است.

واژگان کلیدی
کیش مانوی، آیینهای گنوسی، داستان آفرینش، بن­مایه ها و عناصر آفرینش گنوسی.

منابع و مآخذ مقاله

بهبهانی، امید، «بررسی تمثیلی مانوی براساس الگوی اسطوره‌ آفرینش به زبان پارسی میانه»، زبان شناخت، س 4، ش 1، بهار و تابستان 1392، صص 15-28.

بهار، مهرداد، بندهشن، تهران: توس، 1363.

شکری فومشی، محمد، «در خلوت مانستان‌های ایرانی؛ با اسطوره‌ آفرینش مانوی»، نامه ایران باستان، شماره 8، پاییز و زمستان 1383، صص 65 -84.

رسولی، آرزو، «داستان آفرینش انسان از منظر اسطوره‌شناسی تطبیقی»، تاریخ ایران، شماره 73، زمستان 1392 و بهار 1393، صص 27-42.

جعفری دهقی، محمود و سمیه مشایخ، «خلقت آدم در اسطوره‌ آفرینش مانوی (بررسی فصل 64 کفالایای قبطی)»، ادب فارسی، شماره 7 و 8 ، پاییز و زمستان 1390، صص 121-132.

وامقی، ایرج، نوشته‌های مانی و مانویان، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، 1378.

یاری، زهرا، « اسطوره آفرینش در آیین مانی»، کتاب ماه ادبیات، شماره 62 ، آذر 1381، صص 116-119.

Alexander of Lycopolis, treatise, Critique of the doctrines of Manichaeus, Brill: P. W. Van Hort, 1974.

Allberry, C. R. C., Coptic Manichaean Psalm-book, part II, Stuttgart: W. Kohlhammer, 1938.

Asmussen, Jes Peter, Xuāstvānīft: Studies in Manichaeism, Copenhagen: P. A. MunksGaard, 1965.

Barnstone, Willis and Marvin Meyer, the Gnostic Bible, USA: Shambhala, 2003.

Bergmeier, R. and J. C. Reeves, “Jewish Lore in Manichaean Cosmogony.Studies in the Book of Giant Traditions”, Cincinnati, 1992 (rev.), BiOr L, 1993, cols. 445-47.

Blair, Thom, The Hebrew-English Interlinear ESV Old Testament Biblia Hebraica Stuttgartensia (BHS) and English Standard Version, USA: Crossway, 2013.

Bohlig, A., “Der Manichäismus im Lichte der neueren Gnosisforschung”, In K. WESSEL (ed.), Christentum am Nil, Recklinghausen: A. Bongers, 1964.

Boyce, M., A reader in Manichaean Middle Persian and Parthian, Liège: Bibliothèque Pahlavi, 1975.

Charles, R. H., The Ethiopic version of the book of Enoch, London: Oxford Unversity Press, 1912.

Charlesworth, James H., The Old Testament pseudepigrapha, Peabody, Mass: Hendrickson, 2010.

Colpe, C., Die religionsgeschichtliche Schule. Darstellung und Kritik ihres Bildes vom gnostischen Erlösermythos, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1961.

De Beausobre, I., Histoire critique de Manichée et du Manichéismey I-II, Amsterdam: J. F. Bernard, 1734-1739.

Díez Macho, Alejandro, Neophyti 1: Targum Palestinense MS de la Biblioteca Vaticana, Vol. 1: Genesis: Edición Príncipe, Inroducción General y Versión Castellana (Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1968

Dubois, J. D., “Gnose et manichéisme”, AEPHE. R CI, 1992-93, pp. 271- 75.

Ephraem, Syri, Sancti Patris Nostri Ephraem Syri Opera Omnia Quae Exstant Graece, Vol. 2, Rom: Latine, 351:17, 18.

Ephraem, Hymni et sermones IV, London: Oxford Unversity Press, 1902.

Esmailpour, A., “Manichaean Gnosis and Creation Myth”, Sino-Platonic Papers, USA: July 2005.

Harmann, T., The Psalter, Ancient Ecclesiastical Chant, with Canticles, Proper Psalms & Creed of St. Athanasius, London: Novello, Ewer & Co, 1868.

Gardner, Iain, the Kephalaia of the Teacher, Brill, 1995.

Henning, W. B., Ein manichäisches Bet- und Beichtbuch, Berlin: APAW, 1937.

_________, “Sogdian Fragment of the Manichaean Cosmogony”, BSOS, 1948, pp. 308- 318.

_________, Selected papers, Vol II , Leiden: Brill, 1977.

_________, “The Book of the Giants”, BSOAS 11, 1943-46, pp. 52-74.

Hutter, M., Mani’s kosmogonische Sâbuhragân-Texte: Edition, Kommentar und literaturgeschichtliche Einordnung der manichäisch mittelpersischen Handschriften M 98/99 I und M 7980-7984, Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992.

Sundermann, W., “Cosmogony and Cosmology (iii.) in Manichaeism”, In EncIran, VI, 1993, 310a-15b.

Jackson. A. V. W., Researches in Manichaeism with Special Reference to the Turfan Fragments, New York: Columbia University Press, 1932.

________________, “Contributions to the Knowledge of Manichaeism”, Journal of the American Oriental Society, Vol. 44, 1924, pp. 61- 72.

Koenen, L. and Cornelia Römer, Der Kölner Mani-Kodex: Über das Werden seines Leibes, VS Verlag für Sozialwissenschaften, 1988.

Liddell, Henry George, Scott, Robert, Jones, Henry Stuart, A Greek-English Lexicon, Oxford: Clarendon Press, 1940.

Lidzbarski, Mark, Das Johannesbuch der Mandäer, Gießen: Töpelmann, 1915.

__________, Ginza, der Schatz Oder Das Grosse Buch der Mandäer, Gottingen: Vandenhoeck und Ruprecht, und Leipzig, J. C. Hinrichs, 1925.

Mackenzie, N., “Mani’s Šābuhragān [I]”, BSOAS, 42/3, 1979; II, BSOAS, 43/2, 1980.

Marguerite, Rigoglioso, Virgin Mother Goddesses of Antiquity, London: Macmillan, 2010.

Milik, J. T., the Books of Enoch: Aramaic Fragments of Qumran Cave 4, London: Oxford University Press, 1976.

Mitchell, G. W., St. Ephraim,s Prose Refutations of Mani, Margion, and Bardaisan, Vol. I, Oxford: Willam H., 1912.

Orlov, Andrei A., Dark Mirrors, Azazel and Satanael in Early Jewish Demonology, London: Suny Press, 2011.

Morfill, W., Enoch or the Book of the Secrets of Enoch, London: W. D., 1896.

Pakzad, Fazlollah, Bundahisn Zoroastrische Kosmogonie und Kosmologie, Band I, Tehran: Center for the Great Encyclopaedia, 2005.

Pognon. H., Inscriptions mandaïtes des coupes de Khouabir texte, Paris: H. Wetter, 1898.

Polotsky, H. J., Kephalaia, Stuttgart: Kohlhammer, 1940.

Puech, Henri Charles and Jean Doresse, Nouveaux écrits gnostiques découverts en Égypte, Paris: Comptes rendus de l’Académie des Inscriptions et Belles Lettres, 1948.

Jonas, Hans, the Gnostic Religion, New York: Beacon Press, 2001.

Ramelli, Ilaria, Bardaisan of Edessa, USA: Gorgias Press, 2000.

Schartze, M. G., Quatuor Evangelia in dialecto linguae copticae memphitica, Leipzig: J.A. Barth., 1846.

Schoedel, W. R., “Naassene Themes in the Coptic Gospel of Thomas” Vigiliae Christianae, Vol. 14, No. 4, Dec., 1960, pp. 225-234.

Tardieu, M., “gnose”, In Le Congrès de Yale sur le Gnosticisme, RE, 1978.

Vander Kam, J. and Reeves, J. C., Jewish Lore in Manichaean Cosmogony, Studies in the Book of Giant Traditions, Cincinnati, 1992.

Welburn. A., From a Virgin Womb: The Apocalypse of Adam and the Virgin Birth.Biblical Interpretation Series.Leiedn, E. J. Brill, 2007.

Widengren, Geo, Mani und der Manichäismus, Stuttgart: Kohlhammer, 1961.

Willson, Fred, New Tastment, Interlinear Greek-English New Testament with Hebrew and Syriac text in parallel, USA: 1998.

Wright, W., Apocryphal Acts of the Apostles, London: Williams and Norgate, 1871.

Zycha, Joseph, Augustinus Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Vol 25. 2, Opera, 1893.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.