palette
بررسی روند تغییر نهاد وزارت و ایجاد وزارتخانه‌های جدید در جریان انقلاب مشروطه ایران

چکیده

نهاد وزارت نقطه ثقل نظم دیوانی ایران در طول تاریخ بوده است. وزیر با عنوان­های مختلفی مانند وزیر اعظم و صدراعظم در رأس این نظام قرار داشت و به دستیاری رؤسای دیوان‌ها کشور را اداره می­کرد. از دوره ناصرالدین شاه تکاپوهایی برای نوسازی دستگاه دیوان آغاز شد. این تلاش‌ها دو وجه داشت: ایجاد وزارتخانه‌های چندگانه و تعدیل جایگاه صدراعظم. این امر که به­منزله تغییر در نهاد وزارت بود، به­ سادگی امکان‌پذیر نبود، زیرا نهادها در برابر تغییر مقاومت می‌کنند. نتیجه آنکه تلاش‌ها برای ایجاد نهاد جدید وزارت شکست خورد. تا پایان سلطنت مظفرالدین شاه با وجود آنکه عنوان­های متعدد وزارتی خلق شد، اداره امور همچنان در دستگاه صدراعظم باقی ماند، بی­آنکه «وزارتخانه‌های چندگانه» به نهاد تبدیل شده باشد. پژوهش حاضر کوشیده است با اتکا به منابع کتابخانه‌ای و با استفاده از روش توصیفی­ـ تحلیلی به بررسی این مطلب بپردازد که تغییر نهاد وزارت و ایجاد وزاتخانه‌های جدید به­عنوان نهادهایی نو در جریان انقلاب مشروطه ایران چگونه امکان‌پذیر گردید؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد انقلاب مشروطه نیروی لازم را برای ایجاد تغییر ناگهانی در نهاد وزارت فراهم ساخت. تحقق این امر از خلال تثبیت معنایی جدید از مفهوم وزیر صورت گرفت. این تثبیت معنایی از رهگذر مفهوم «وزیر مسئول» محقق گردید. طرح مفهوم «مسئولیت» در دایره مفاهیم اداری و سیاسی ایران، ریشه در تلاش‌های اصلاح‌طلبان دوره ناصری و مظفری داشت. پس از پیروزی مشروطه، تحقق حکومت مشروطه با «مسئولیت» وزرا یکسان تلقی شد. از سوی دیگر التهابات ماه‌های نخست پس از پیروزی انقلاب مشروطه، شکل دستگاه اجرایی و مفهوم وزارت را به مسئله محوری فعالان سیاسی بدل کرد. اتحاد این دو عامل زمینه‌ساز دگرگونی نهاد وزارت، حذف عنوان­های متعدد وزارتی قبل از مشروطه و خلق وزارتخانه‌های جدید به­عنوان نهادهایی نو گردید

واژگان کلیدی
وزارت، وزیر مسئول، دولت مسئول، انقلاب مشروطه

منابع و مآخذ مقاله

اسکات، ریچارد، سازمان‌ها: سیستم‌های عقلایی، طبیعی و باز، ترجمه و اقتباس حسن میرزایی اهرنجانی، تهران: سمت، 1387.

اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، مرآت ‌البلدان، تصحیحات و حواشی و فهارس به کوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، ج 3، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1367.

ــــــــــــــــــــ، سالنامه دولت علیه ایران، تهران: چاپ سنگی، 1291ق، 1292ق، 1312ق.

امین‌الدوله، علی بن محمد، خ‍اطرات‌ س‍ی‍اس‍ی‌ م‍ی‍رزا ع‍ل‍ی‌ خ‍ان‌ ام‍ی‍ن‌ال‍دول‍ه‌، به کوش‍ش‌ ح‍اف‍ظ ف‍رم‍ان‍ف‍رم‍ائ‍ی‍ان‌ و زیر نظر ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، 1370.

انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن، 1381.

بهبهانی، ابوطالب، «منهاج ‌العلی»، در رسائل سیاسی عصر قاجار، تصحیح و تحشیه غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1380.

خاطرات و اسناد مستشارالدوله صادق، به کوشش ایرج افشار، ج 1 و 4، تهران: فردوسی، 1361.

خان خانان، «رساله در اصلاح امور»، در رسائل سیاسی عصر قاجار، تصحیح و تحشیه غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1380.

دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، تهران: مؤسسه لغت‌نامه دهخدا، 1385.

رساله‌های میرزا ملکم خان ناظم‌الدوله، گردآوری و مقدمه حجت‌الله اصیل، تهران: نی، 1381.

روزنامه انجمن، سال 1325ق.

روزنامه ایران، سال‌های 1288ق، 1285ق، 1289ق، 1295ق، 1314ق، 1315ق، 1323ق، 1324ق، 1325ق.

روزنامه الجناب، سال 1325ق.

روزنامه حبل ‌المتین، سال 1324ق.

روزنامه صبح صادق، سال 1325ق.

روزنامه دولت علیه ایران، سال 1281ق.

روزنامه روح ‌القدس، سال 1325ق.

روزنامه مجلس، سال 1324ق.

روزنامه ندای وطن، سال 1324ق.

روزنامه نظامی علمیه و ادبیه، سال 1294ق.

روزنامه وقایع اتفاقیه، سال 1275ق.

سالور، قهرمان میرزا، روزنامه خاطرات عین‌السلطنه، به کوششش مسعود سالور و ایرج افشار، ج 1 و 3، تهران: اساطیر، 1374.

سپهر، عبدالحسین، مرات ‌الوقایع مظفری، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1386.

سیاح، محمدعلی، خاطرات حاج سیاح یا دوره خوف و وحشت، ب‍ه ک‍وش‍ش‌ ح‍م‍ی‍د س‍ی‍اح‌ و به تص‍ح‍ی‍ح‌ س‍ی‍ف‌ال‍ل‍ه‌ گ‍ل‍ک‍ار، زی‍ر ن‍ظر ای‍رج‌ اف‍ش‍ار، تهران: امیرکبیر، 1359.

شریف کاشانی، محمد مهدی، تاریخ مشروطیت، به کوشش سیروس سعدوندیان، تهران: نگارستان کتاب، 1389.

فروغی، محمدعلی، «حقوق اساسی یعنی آداب مشروطیت دول»، در رسایل مشروطیت: مشروطه به روایت موافقان و مخالفان، تصحیح و تحشیه غلامحسین زرگری‌نژاد، ج 1، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، 1387.

فروغی، محمدعلی، یادداشت‌های روزانه از محمدعلی فروغی (۲۶ شوال ۱۳۲۱-۲۸ ربیع‌الاول ۱۳۲۲ق)، به کوشش ایرج افشار، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی‏‫، 1388.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

قلی‌پور، آرین، جامعه‌شناسی سازمان‌ها: رویکرد جامعه‌شناختی به سازمان و مدیریت، تهران: سمت، 1394.

ـــــــــــ، نهادها و سازمان‌ها (اکولوژی نهادی سازمان‌ها)، تهران: سمت، 1384.

ک‍ت‍اب‌ آب‍ی‌: گ‍زارش‌‌های‌ م‍ح‍رم‍ان‍ه‌ وزارت‌ ام‍ور خ‍ارج‍ه‌ ان‍گ‍ل‍ی‍س‌ درب‍اره‌ ان‍ق‍لاب‌ م‍ش‍روطه‌ ای‍ران‌، ب‍ه ک‍وش‍ش‌ و وی‍راس‍ت‍اری‌ اح‍م‍د ب‍ش‍ی‍ری‌، تهران: نشر نو، 1363.

کسروی، احمد، تاریخ مشروطه، تهران: امیرکبیر، 1363.

کلوزنر، کارلا، دیوان‌سالاری در عهد سلجوقی: وزارت در عهد سلجوقی، ترجمه یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر، 1363.

گزیده‌ای از مجموعه اسناد عبدالحسین میرزا فرمانفرما 1325-1340، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران، 1366.

متز، آدام، تم‍دن‌ اس‍لام‍ی‌ در ق‍رن‌ چ‍ه‍ارم‌ ه‍ج‍ری‌ ی‍ا رن‍س‍ان‍س‌ اس‍لام‍ی‌، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، تهران: امیرکبیر، 1377.

متوسلی، محمود، توسعه اقتصادی: مفاهیم، مبانی نظری، رویکرد نهادگرایی و روش‌شناسی، تهران: سمت، 1382.

مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره اول.

م‍غ‍ی‍ث‌ال‍س‍ل‍طن‍ه‌، ی‍وس‍ف‌، ن‍ام‍ه‌ه‍ای‌ ی‍وس‍ف‌ م‍غ‍ی‍ث‌ال‍س‍ل‍طن‍ه‌ از مجموعه مکاتبات حسین‌قلی خان نظام‌السلطنه (۱۳۳۴-۱۳۲۰ق)، ب‍ه‌ ک‍وش‍ش‌ م‍ع‍ص‍وم‍ه‌ م‍اف‍ی‌، ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر ت‍اری‍خ‌ ای‍ران‌‏‫‏‏، 1388.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

مک‌لین، ایان، فرهنگ علوم سیاسی آکسفورد، ترجمه حمید احمدی، تهران: میزان، 1381.

«مکتوب دانشمند»، در رسایل مشروطیت: مشروطه به روایت موافقان و مخالفان، تصحیح و تحشیه غلامحسین زرگری‌نژاد، ج 2، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، 1387.

موسوی، حسین بن محمود، «رساله در تعریف تشکیل ملت متمدن»، در سیاست‌نامه‌های قاجاری: سی و یک اندرزنامه سیاسی عصر قاجار، گردآوری و تصحیح غلامحسین زرگری‌نژاد، ج 4، تهران: نگارستان اندیشه، 1395.

عبدالرب‌آبادی، محمدمهدی و دیگران، نامه دانشوران ناصری، ج 3، بی‌جا: چاپ سنگی، 1317ق.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، نامه دانشوران ناصری، ج 6، تهران: چاپ سنگی، 1322ق.

نورث، داگلاس سسیل، نهادها، تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی، ترجمه محمدرضا معینی، تهران: انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، 1385.

وینسنت، اندرو، نظریه‌های دولت، ترجمه حسین بشیریه، تهران: نی، 1376.

هانتینگتون، ساموئل، سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: علم، 1370.

هدایت، مهدی‌قلی، خاطرات و خطرات: توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران: زوار، 1385.

ـــــــــــــــ ، گزارش ایران: قاجاریه و مشروطیت، به اه‍ت‍م‍ام‌ م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌ ص‍وت‍ی‌، تهران: نقره، 1363.

Rich, A. H., Representative and Responsible Government: An Essay on British Constitution, London: George Allen and Unwi, 1964.

Walker, David Maxwell, The Oxford Companion to Law, Oxford: Clarendon Press, 1980


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.