palette
بازتاب باورهای زروانی در قصّه‌های عامیانۀ مکتوب ایرانی (مورد پژوهانه: داراب‌نامه، قصّۀ حمزه و امیرارسلان نامدار)

چکیده

تاریخ عهد ساسانی یکی از مهم­ترین ادوار تاریخی­ـ اجتماعی و سیاسی­ـ اعتقادی سرزمین ایران است. مطالعه جنبه­های اعتقادی و باورداشتی مردم ایران در این برهه تاریخی، در بافت متون ادبی و عامیانه، پژوهشی در خور توجه است. زروانیسم یکی از مهم­ترین و فلسفی­ترین مکاتب اندیشگانی و اعتقادی ایران در برهه تاریخی ساسانیان است که تأثیر مستقیمی بر روایات و قصه­های عامیانه داشته است. زروان، چنانکه از متون پهلوی برمی‌آید، خدایی مستقل بوده و در رأس اهورامزدا و اهریمن، دوگانه­گرایی زرتشتی را تحت تأثیر قرار داده است. این جستار در قالب پژوهشی بینارشته­ای و به شیوه توصیفی­ـ تحلیلی در پی خوانشی تاریخی­ـ اعتقادی از دوره ساسانی بر پایه متون عامه است. از میان امهات متون قصه‌های عامیانه مکتوب ایرانی دو قصه داراب‌نامه طرسوسی و قصه حمزه گزینش شده است. دلیل گزینش این دو قصه همسانی یا تقریب بُن­مایه، زبان و زمان آنها و نیز میزان بازتاب مؤلفه‌های زروانی در آنهاست. مسئله این پژوهش این است که زروانیسم چه تأثیری بر متون عامه داشته است، جلوه باورهای این آیین در این متون شامل چه مؤلفه‌هایی است و بسامد کدام باور بیش از دیگر باورهاست؟ به نظر می‌رسد متون عامه‌ای که دارای بُن‌مایه‌های حماسی­ـ اساطیری و مربوط به دوره تاریخی ساسانیان هستند، بیش از دیگر متون با این باورها درآمیخته­اند. چنانکه میزان بازتاب این باورها در داراب‌نامه بیش از قصه حمزه است. مهم­ترین باورهای زروانیِ بازتاب­یافته در این دو قصه شامل این موارد است: فال‌گیری و اسطرلاب‌نگری، نگاه منفی به زن، سرنوشتِ محتوم، اعتقاد به جزا و پاداش این جهانی، نکوهش آز، بازتابِ معنادار اعداد رمزی هفت و دوازده، بخت و اقبال، حضور پربسامد حکیمان و خلقت‌های گوناگون و فراواقعی. اسطرلاب­نگری با 48 مورد، عدد رمزی هفت با 36 مورد، محتوم بودنِ سرنوشت با 30 مورد، حضور حکیمان با 29 مورد، خلقت‌های گوناگون و فراواقعی با 29 مورد، عدد رمزی دوازده با 26 مورد، نگاه منفی به زنان با 25 مورد، جزا و پاداش این جهانی با 12 مورد، بخت و اقبال با 8 مورد و  نکوهش آز با 7 مورد به­ترتیب بیشترین بسامد را دارا هستند

واژگان کلیدی
ساسانیان، زروان، قصّۀ عامیانه، داراب‌نامه، قصّۀ حمزه، امیرارسلان نامدار

منابع و مآخذ مقاله

آذرگشسب، اردشیر، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، تهران: انتشارات فروهر، 1358.

اذکایی، پرویز، «قبیله مغان»، چیستا، سال یازدهم، شماره 101، مهر 1372.

امین، میثاق، «زروان در گذر تاریخ»، فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، سال چهارم، شماره شانزدهم، پاییز 1389.

بهار، مهرداد، پژوهشی در اساطیر ایران، پاره نخست، تهران: آگه، 1362.

بنونیست، امیل، دین ایرانی، ترجمه بهمن سرکارتی، تهران: قطره، 1377.

جلالی مقدم، مسعود، آیین زروانی: مکتب‌ فلسفی‌ـ عرفانی زرتشتی بر مبنای اصالت زمان، تهران: گوته، 1372.

دولت‌آبادی، هوشنگ، جای پای زروان، خدای بخت و تقدیر، تهران: نی، 1379.

رحیمی، مصطفی، «زروان کیست»، بخارا، شماره 24، خرداد و تیر 1381.

زنر، آر. سی.، زروان یا معمای زرتشتی‌گری، ترجمه تیمور قادری، تهران: امیرکبیر، 1384.

ــــــــــــ، طلوع و غروب زرتشتی‌گری، ترجمه تیمور قادری، تهران: مهتاب‌ـ امیرکبیر، 1395.

شهرستاني، عبدالکریم، ملل و نحل، تصحيح سيد محمدرضا جلالي نائيني، ترجمه افضل‌الدین صدر ترکه اصفهاني، تهران: اقبال، 1350.

شيپمان، کلاوس، مبانی تاريخ ساسانيان، ترجمه کيکاوس جهانداری، تهران: فرزان روز، 1385.

صولتی چشمه چاهی، یحیی و حسین کلباسی اشتری، «جایگاه زمان در نزد دهریون»، فصلنامه حکمت و فلسفه، سال دهم، شماره 2، تابستان 1389.

طرسوسی، ابوطاهر، داراب‌نامه، به کوشش ذبیح‌الله صفا، 2 ج، تهران: علمی‌ـ فرهنگی، 1389.

غضنفری، کلثوم، «باورهای زروانی در داستان رستم و اسفندیار»، ادب پژوهی، سال نهم، شماره 34، زمستان 1394.

قصه حمزه، به کوشش جعفر شعار، 2 ج، تهران: دانشگاه تهران، 1347.

کریستن‌سن، آرتور، مزداپرستی در ایران قدیم، ترجمه ذبیح‌الله صفا، تهران: هیرمند، 1376.

ـــــــــــــــــ، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر، 1385.

گزیده‌هاي زادسپرم، ترجمه محمدتقی راشد محصل، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1385.

معین، محمد، مزدیسنا و ادب پارسی، 2 ج، تهران: دانشگاه تهران، 1384.

مینوی خرد، ترجمه احمد تفضلی، تهران: توس، 1364.

نیبرگ، هنریک ساموئل، دین‌های ایران باستان، ترجمه سیف‌الدین نجف‌آبادی، تهران: مرکز ایرانی مطالعه فرهنگ‌ها، 1359.

هینلز، جان، شناخت اساطیر ایران، ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران: چشمه، 1373.

Newman, A. H. and E. F. Scott, “Aeons”, Encyclopedia of religion and ethics, Edited by James Hasting, vol. 1, New York: Charles Scribner's Sons, 1920


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.