palette
تأثیر تعارض سپاهیان و درگاهیان بر بی‌ثباتی سیاسی در اواخر دوره صفویان (1135-1077 ق / 1722-1667 م)

چکیده

مجموعه عوامل ساختاری مانند ساخت اجتماعی­ـ اقتصادی حکومت، مبانی مشروعیت و تداوم کارایی آن، اوضاع فکری و فرهنگی جامعه، سپاه و دیگر عناصر در ایجاد ثبات و تداوم یک حکومت نقش دارند. در زمان حکومت صفویان ضعف عوامل ساختاری و تعارض‌ها که به­مرور در طول حکومت رشد کرده و تکوین یافته بودند، در اواخر سلطنت (1077- 1135ق/ 1667-1722م) خود را آشکار ساختند. با کاهش قدرت پادشاه و واگذاری امور به درباریان و نظامیان، توازن ساخت سیاسی بر هم خورد و کشمکش و رقابت گروه­های نظامی برای کسب مقام­ها، منفعت‌طلبی و برتری‌جویی موجب ضعف کارکرد نهاد سپاه شد. چنانکه این نهاد در مواجهه و مقابله با بحران‌های سیاسی ناشی از حوادث داخلی و خارجی نتوانست موفقیت چشمگیری داشته باشد. بنابراین، می‌توان تعارض سپاهیان و درگاهیان را یکی از عوامل بی‌ثباتی سیاسی در اواخر دوره صفویه محسوب کرد. این پژوهش درصدد است با مطالعه کتابخانه‌ای و با تکیه بر داده­های تاریخی، تأثیر تعارضات نهاد سپاه بر بی‌ثباتی سیاسی اواخر دوران صفویه را تحلیل و تبیین کند.

واژگان کلیدی
تعارض، بی‌ثباتی سیاسی، صفویان، نهاد سپاه، درگاه، سلطنت.

منابع و مآخذ مقاله

اولئاریوس، سفرنامه، ترجمه احمد بهپور، تهران: ابتکار، 1363.

آبه کاره، بارتلمی، سفرنامه آبه کاره در ایران، ترجمه احمد بازماندگان خمیری، تهران: گلگشت، 1387.

آصف، محمدهاشم (رستم‌الحکما)، رستم التواریخ، تصحیح محمد مشیری، تهران: جیبی، 1357.

آوتویت، ویلیام و تام باتامور، فرهنگ علوم اجتماعی قرن بیستم، ترجمه حسن چاوشیان، تهران: نی، 1392.

بشیریه، حسین، جامعه‌شناسی سیاسی (نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی)، تهران: نی، 1384.

تاورنیه، ژان باتیست، سفرنامه، ترجمه ابوتراب نوری، با تجدید نظر کلی و تصحیح حمید شیرانی، تهران: کتابخانه سنایی و کتاب‌فروشی تایید اصفهان، 1336.

ـــــــــــــ، سفرنامه، ترجمه حمید ارباب شیرانی، تهران: نیلوفر، 1383.

توسلی، غلام عباس، نظریه‌های جامعه‌شناسی، تهران: سمت، 1374.

حزین لاهیجی، شیخ محمدعلی، تاریخ و سفرنامه حزین، تحقیق و تصحیح علی دوانی، تهران: نشر مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1375.

حسن‌زاده، اسماعیل و ذکرالله محمدی، «تعارض ساختاری و تأثیر آن در کارکرد سپاه خوارزمشاهی»، تاریخ ایران، ش 5/62. پاییز 1388، صص 107-129.

حسینی خاتون‌آبادی، سید عبدالحسین، وقایع السنین و الاعوام، تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه، 1352.

درینی، محمدولی، هادی اسماعیل ‌پورمقدم و وحید دهباشی، «تجزیه‌ و تحلیل تأثیر بی‌ثباتی سیاسی با توجه به موقعیت ژئوپلیتیکی ایران بر تجارت بین‌الملل»، فصلنامه پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، س 6، ش 3، پاییز 1395، صص 102- 103.

رابینز، استیفن، مدیریت رفتار سازمانی (رفتار گروهی)، ترجمه علی پارساییان و سید محمد اعرابی، ج 2، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، 1374.

روشنی زعفرانلو، قدرت‌الله، «طوایف کُرد زعفرانلو»، مجموعه مقالات چهارمین کنگره تحقیقات ایرانی، به کوشش محمدحسین اسکندری، ج 2، شیراز: دانشگاه پهلوی، 1353.

رویمر، هانس روبرت، ایران در راه عصر جدید، ترجمه آذر آهنچی، تهران: دانشگاه تهران، 1380.

رهربرن، کلاوس میشائیل، نظام ایالات در دوره صفویه، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1349.

ساروخانی، باقر، درآمدی بر دایره المعارف علوم اجتماعی، ج 1، تهران: کیهان، 1375.

سانسون، سفرنامه (وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی)، ترجمه تقی تفضلی، تهران: زیبا، 1346.

سیوری، راجر، ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، چ 4، تهران: مرکز، 1374.

‌‌‌‌‌شاردن، ژان، سیاحت‌نامه (آداب و عادات، صنایع و تجارت و نقود ایرانیان)، ترجمه محمد عباسی، ج 4، تهران: امیرکبیر، 1366.

ــــــــــ، سیاحت‌نامه (تاریخ علوم ایرانیان)، ترجمه محمد عباسی، ج 5، تهران: امیرکبیر، 1388.

ــــــــــ، سیاحت‌نامه (اصفهان، طب و هنرهای زیبای ایران)، ترجمه محمد عباسی، ج 7، تهران: امیرکبیر، 1345.

ــــــــــ، سیاحت‌نامه (سازمان سیاسی و نظامی و مدنی ایران)، ترجمه محمد عباسی، ج 8، تهران: امیرکبیر، 1345.

ــــــــــ، سیاحت‌نامه (تاج‌گذاری شاه سلیمان صفوی)، ترجمه محمد عباسی، ج 9، تهران: امیرکبیر، 1345.

طهرانی، محمدشفیع، مرآت واردات (تاریخ سقوط صفویان، پیامدهای آن و فرمانروایی ملک محمود سیستانی)، تصحیح منصور صفت‌گل، تهران: میراث مکتوب، 1383.

فلور، ویلم، دیوان و قشون، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران: آگاه، 1388.

قاسمی، بهروز، مدیریت رفتار سازمانی با نگاهی جامع بر اصول، نظریات، مکاتب و طبقه‌بندی‌ها، تهران: سپاهان، 1388.

قزوینی، محمدعلی، رفیق توفیق: در رسوم وزارت و آداب سلطنت با تأکید بر دوره صفوی، تصحیح رسول جعفریان، تهران: مورخ، 1396.

کارری، جووانی فرانچسکو جملی، سفرنامه، ترجمه عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، تهران: علمی و فرهنگی، 1383.

کرمانی، ملامحمد مؤمن، صحیفه الارشاد (تاریخ افشار کرمان‌ـ پایان کار صفویه)، تصحیح محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: علم، 1384.

کروسینسکی، تادوز یوزدا، سفرنامه؛ یادداشت‌های کشیش لهستانی عصر صفوی، ترجمه عبدالرزاق دنبلی مفتون، مقدمه و تصحیح مریم میراحمدی، تهران: توس، 1363.

کمپفر، انگلبرت، سفرنامه، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، چ 3، 1363.

گرث، هانس و سی رایت میلز، منش فرد و ساختار اجتماعی (روان‌شناسی نهادهای اجتماعی)، ترجمه علی‌اکبر افسر، تهران: آگاه، 1380.

گیلاننتز، پطرس دی سرکیس، سقوط اصفهان (گزارش‌های گیلاننتز درباره حمله افغانان و سقوط اصفهان)، ترجمه محمد مهریار، اصفهان: گل‌ها، 1371.

محقق سبزواری، محمدباقر بن محمد مؤمن، روضه الانوار (مبانی اندیشه سیاسی و آیین مملکت‌داری)، به کوشش نجف لک-زایی. قم: بوستان کتاب قم، 1381.

مرعشی صفوی، میرزا محمد خلیل، مجمع التواریخ در تاریخ انقراض صفویه و وقایع بعد تا سال 1207 هجری قمری، به تصحیح و اهتمام عباس اقبال آشتیانی، تهران: کتابخانه سنایی و طهوری، 1362.

مستوفی، محمدمحسن بن محمد کریم، زبده التواریخ، به کوشش بهروز گودرزی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، 1375.

مستوفی، میرزا محمدحسین، «آمار مالی و نظامی ایران در سال 1128 یا عساکر فیروزی مآثر شاه سلطان حسین»، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، فرهنگ ایران‌زمین، ش 20، 1353، صص 396- 421.

مشیزی بردسیری، میر محمد سعید، تذکره صفویه کرمان، مقدمه و تصحیح محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: علم، 1369.

منشی ترکمان، اسکندر بیگ، عالم‌آرای عباسی، تصحیح محمداسماعیل رضوانی، ج 2، تهران: 1377، دنیای کتاب.

ـــــــــــــ، عالم‌آرای عباسی، ج 1، تهران: امیرکبیر، 1382.

موسوی میرفندرسکی، سيد ابوطالب، تحفه العالم در اوصاف و اخبار شاه سلطان‌ حسين، تصحیح رسول جعفريان، تهران: كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي، 1388.

میرزا سمیعا، تذکره الملوک (سازمان اداری حکومت صفوی)، تعلیقات مینورسکی، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: امیرکبیر، 1368.

نصیری مراغه‌ای، محمدابراهیم بن زین‌العابدین، دستور شهریاران (سال‌های ۱۱۰۵ تا ۱۱۱۰ ه. ق. پادشاهی سلطان حسین صفوی)، به كوشش محمد نادر نصیری مقدم، تهران: بنیاد موقوفات دكتر محمود افشار، ۱۳۷۳.

نیک‌گهر، عبدالحسین، مبانی جامعه‌شناسی، تهران: توتیا، 1383.

هرسی، پال و کنت بلانچارد، مدیریت رفتار سازمانی (کاربرد منابع انسانی)، ترجمه علی علاقه‌بند، تهران: امیرکبیر، 1389.

http://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-vi[1/1/2020


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.