palette
میرزا عبدالرحیم طالبوف: مسئلة «خود» و «دیگری» و توسعة فرهنگی ـ اجتماعی ایران

چکیده

«خود» و «دیگری» دو مفهوم برساختة اجتماعی‌اند و پیشینیة فرهنگی و تاریخی ملل مختلف و ایدئولوژی‌های حاکم بر جوامع در تغییر ماهیت این دو مفهوم، تعریف آن‌ها همچنین، نوع ارتباط‌شان با هم تأثیرگذار است. مواجهة ایران با تمدن غرب در عصر قاجار، به‌عنوانِ مهم‌ترین پدیدة فرهنگیِ تاریخ ایران پس از مواجهة آن با اسلام، «خود» ایرانی را دربرابرِ «دیگری» اروپایی قرار داد و تأثیر فراگیر این رویارویی موجد تحولاتی گسترده‌ در شاکلة فرهنگ و اجتماع ایرانیان گردید و هویت جامعة ایرانی را دستخوش تحولاتی بی‌سابقه‌ کرد. عبدالرحیم طالبوف یکی از پیشگامان تجددخواهی در ایرانِ عصر مشروطه بود که با آثارش زمینة بازنگری به «خود» و «غیر» را فراهم آورد. این مقاله به روش توصیفی ـ تحلیلی و با تمرکز بر آثار مکتوب طالبوف به دو پرسش پاسخ می‌دهد: 1. «خود» و «دیگری» در آینة مکتوبات طالبوف چگونه انعکاس یافته‌اند؟ و 2. نقش طالبوف در توسعة فرهنگی ـ اجتماعی جامعة آشوب‌‌زدة ایران روزگار خویش چه بوده است؟ فرضیة پژوهش نیز به شرح زیر است: تجربة زیسته در سپهر فرهنگی جامعه‌ای «غیرخودی»، جسارت «خود» را در پذیرا شدن «غیر» تقویت می‌کند. همچنین، حفظ هویت متضمن بقای فرهنگ و باورهای اجتماعی است. نتایج این بررسی نشان می‌دهد طالبوف، با به‌تصویر کشیدن «خود ـ جامعة ایرانی» و نمایاندن تفوق «دیگری ـ غرب» در آثارش، به‌رغم تلاش برای ایجاد تزلزل در ارکان گفتمان سنتی دوران قاجار و قدرت یافتن گفتمان غرب‌گرایی، به‌دلیل تأکید بر حفظ هویت ایرانی نقش تحول‌آفرینی در عرصه‌های فرهنگی و اجتماعی ایران دارد.

واژگان کلیدی
میرزا عبدالرحیم طالبوف، خود، دیگری، هویت، توسعة فرهنگی ـ اجتماعی ایران.

منابع و مآخذ مقاله

آبادیان، حسین، «تمدن غرب و گفتمان‌های روشنفکری عصر مشروطه»، مطالعات ملی، س 2، ش 7، 1380، صص 229-250.

آجدانی، لطف‌الله، روشنفکران ایران در عصر مشروطیت، تهران: اختران، 1396.

آرنت، هانا، میان گذشته و آینده، ترجمه سعید مقدم، تهران: اختران، 1396.

آقابخشی، علی و افشاری‌راد، مینو، فرهنگ علوم سیاسی، تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، 1375.

احمدی، بابک، ساختار و تأویل متن، تهران: مرکز، 1392.

اکبری نوری، امیررضا، «طالب‌اُف، روشن‌گر و منتقد اجتماعی عصر مشروطه»، تاریخ (دانشگاه آزاد محلات)، س 2، ش 7، 1386، صص 35-50.

انصاری، منصور، دموکراسی گفت‌وگویی، تهران: مرکز، 1384.

ایدر، نبی‌الله و حکیمی‌نیا، بهزاد، «بررسی عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر روند توسعه پایدار شهری در شهر اهواز»، مطالعات توسعه اجتماعی ایران، دوره 11، ش 3 (43)، 1398، صص 89-108.

بابایی‌فرد، اسدالله، «توسعه فرهنگی و توسعه اجتماعی در ایران»، رفاه اجتماعی، 10 (37)، 1389، صص 7-56.

بَحرانی، محمدحسین، طبقه متوسط و تحولات سیاسی در ایران معاصر (1320ـ1380)، تهران: آگه، 1395.

بوزان، باری، مردم، دولت‌ها و هراس، ترجمه پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی، 1397.

تودوروف، تزوتان، منطق گفت‌وگویی میخائیل باختین، ترجمه داریوش کریمی، تهران: مرکز، 1396.

جمالزاده، ناصر، «ویژگی‌های تاریخی و جامعه‌شناختی اندیشه سیاسی طالبوف تبریزی»، علوم سیاسی، س 4، ش 1 (13)، 1387، صص 109-148.

دزفولیان‌راد، کاظم و امن‌خانی، عیسی، «"دیگری" و نقش آن در داستان‌های شاهنامه»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، ش 13، 1388، صص 1-24.

راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، ج 2، تهران: امیرکبیر، 1354.

رشیدیان، عبدالکریم، فرهنگ پسامدرن، تهران: نشر نی، 1393.

رهبری، مهدی، «نخبگان و شکل‌گیری گفتمان توسعه در ایران»، پژوهش حقوق و سیاست، س 9، ش 22، 1386، صص 41-66.

زرگری‌نژاد، غلامحسین، «نگاهی به اندیشه‌های سیاسی طالبوف»، فرهنگ توسعه، ش 19، 1374، صص 32-37.

زرین‌کوب، روزبه و پاشازانوس، حمیدرضا، «نظام سياسي ساساني (325ـ579م) و نظريه پاتريمونيال‌ـ بوروكراتيك ماكس وبر»، پژوهش‌های تاریخی، دوره جدید، س 3، ش 3 (پیاپی 11)، پاییز 1390، صص 99-112.

سردارنیا، خلیل‌الله، «نسبت هویت و مدرنیته در اندیشه سیاسی‌ـ اجتماعیِ طالبوف تبریزی»، سیاست، دوره 40 ، ش 3، 1389، صص 171-187.

سریع‌القلم، محمود، اقتدارگرایی ایرانی در عهد قاجار، تهران: فرزان‌روز، 1395.

شاه‌محمدی، روح‌الله، مبانی دولت مدرن در اندیشه متفکران عصر مشروطه، تهران: آبادبوم، 1394.

شجیعی، زهرا، نخبگان سیاسی ایران؛ از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی، تهران: سخن، 1383.

شریفی، محمد، فرهنگ ادبیات فارسی، تهران: فرهنگ نشر نو، 1388.

طالبوف، عبدالرحیم‌ بن ابوطالب نجار، کتاب احمد، تهران: انتشارات گام، 1319ق.

ـــــــــــــــــــــ، سیاست طالبی، بی‌جا، گام، 1329ق.

ـــــــــــــــــــــ، مسالک ‌المحسنین، تهران: انتشارات شبگیر، 2536.

عبابافها، محمد، «سه رویکرد به مشروطیت»، اطلاعات سیاسی‌ـ اقتصادی، ش 230ـ227، 1385، صص 90-97.

عضدانلو، حمید، آشنایی با مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی، چ پنجم، تهران: نشر نی، 1395.

فروید، زیگموند، تمدن و ناخشنودی‌های آن، ترجمه خسرو همایون‌پور، تهران: امیرکبیر، 1392.

فلاح، مرتضی و جعفری، لیلا، «دیدگاه طالبوف تبریزی درباره دو رویه تمدن غرب»، اطلاعات سیاسی‌ـ اقتصادی، ش 1 و 2 (278)، 1388، صص 44-53.

فلاطوری، عبدالجواد، «فرهنگ شرقی‌ـ اسلامی و نیستانگاری غربی»، ترجمه خسرو ناقد، کیان، ش50، 1379، صص 27-33.

گاردینر، مایکل، «تخیل معمولی باختین»، ترجمه یوسف اباذری، ارغنون. ش 20، 1381، صص 33-66.

لیندولم، چارلز، فرهنگ و هویت: تاریخ، نظریه و کاربرد انسان‌شناسی روان‌شناختی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: ثالث، 1394.

معین‌آبادی، حسین، «سنت و تجدد در انقلاب مشروطه»، اطلاعات سیاسی‌ـ اقتصادی، ش 230ـ227، 1385، صص 98-107.

میرسپاسی، علی، تأملی در مدرنیته ایرانی: بحثی درباره گفتمان‌های روشنفکری و سیاست مدرنیزاسیون در ایران، ترجمه جلال توکلیان، تهران: ثالث، 1394.

نجومیان، امیرعلی، «مفهوم دیگری در اندیشه ژاک دریدا»، چهارمین همایش ادبیات تطبیقی، تهران: دانشگاه تهران، 1385، صص 215-226.

نوابخش، مهرداد و کریمی، فاروق، «روشنفكر و توسعه؛ با تأكيد بر كاركرد جامعه‌شناختي روشنفكر ايراني»، مطالعات سیاسی، س 2، ش 6، 1388، صص 33-46.

نویدنیا، منیژه، «درآمدی بر امنیت اجتماعی»، مطالعات راهبردی، س 6، ش 1 (19)، 1382، صص 55-76.

یزدانی، سهراب و بوچانی، ابراهیم، «کندوکاوی در اندیشه‌های آموزشی طالبوف تبریزی»، جستارهای تاریخی، س 3، ش 1، 1391، صص 135-150.

یزدیان جعفری، جعفر و خیرمند، الهه، «پدرسالاري کیفري؛ مفهوم، انواع، مشروعیت و مصادیق آن در حقوق کیفري»، حقوق اسلامی، س 12، ش 45، تابستان 1394، صص 67-106.

یوسفی، غلامحسین، دیداری با اهل قلم، مشهد: دانشگاه مشهد، 1358.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.