palette
نقش نیروهای واگرا در اضمحلال ساختار حکومت از زوال ساسانیان تا برآمدن نهضت خراسانیان

چکیده

بررسی تحلیلی منابع عربی­ـ اسلامی و تاریخ‌نگاری یادسپار در تحولات درون‌ساختاری جامعه‌ ایرانشهری نشان می­دهد که کارکرد نیروهای واگرا در زوال حکومت ساسانی و همچنین تضعیف واکنش‌های نیروهای احیاگر حکومت ایرانی تا برآمدن نهضت خراسانیان، چندان ساده و بدون سابقه‌ تاریخی و تحولی اجتماعی نبوده است. این مقاله درصدد است صورت‌بندی مستندی از تغییرات نهادهای اصلی اجتماعی و لایه‌های زیرین جامعه­ ایرانی در روند واگرایی از حکومت ساسانی و سپس پیوستن این اجزا به خلافت و سپس تغییر گرایششان از اقتدار خلافت به تلاشی ناموفق برای انسجام مجدد قدرت و احیای تفکر حکومت ایرانشهریدر پایان دوران خلفای اموی ارائه دهد و با استفاده از روش مطالعات میان‌رشته‌ای، یعنی اطلاعات موجود در دانش تاریخ و نظریه­های نزدیک در دانش جامعه‌شناسی، به این سؤال پاسخ دهد که نقش و عملکرد نیروهای واگرا در جامعه­ ایرانی از زوال ساسانیان تا برآمدن نهضت خراسانیان چگونه بوده است؟ فرض بر این است که کارکرد نیروهای واگرا در جامعه­ ایرانی از اواسط دوره ساسانی بیشتر در جهت انفصال از نظام ساسانی بوده است. چنانکه در زمان سقوط ساسانیان اکثر اجزای قدرت به عوامل واگرا تبدیل ‌شدند و با شکست‌های پی‌درپی در جنگ با عرب‌های مسلمان، دوره‌ای برای جذب و سازش با کانون جدید قدرت یعنی خلافت آغاز شد و به دلیل نیاز فاتحان، اجزای سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی نظام ساسانی به ‌نظام جدید خلافت پیوستند. دست‌یافته‌های پژوهش مشخص می‌کند که زیرساخت تحولات مربوط به سقوط ساسانیان و تداوم حکومت والیان عرب، از منظر کارکرد نیروهای واگرا از حکومت ایرانشهری (در این دوره)، در ابعاد درونی و بیرونی به شیوه‌های متفاوتی عمل کرده است. با وجود دیدگاه‌های روایی و انگیزشی درباره این دوره، به نظر می­رسد در سقوط ساسانیان و تداوم فقدان حکومت در ایران‌زمین عوامل متعددی دخیل بوده است، عواملی که عمدتاً در دوره ساسانی شکل‌ گرفتند و والیان و مهاجران عرب به برخی از آنها به‌شدت دامن زدند و برخلاف فحوای عمومی منابع و تحقیقات تاریخی، دلایل عدم انسجام در این دوره چندوجهی بوده است

واژگان کلیدی
واگرایی، خداه‌کُشان، ایرانشهر، مزدکیان، بین‌النهرین، والیان عرب، دیوان، جزیه، موالی.

منابع و مآخذ مقاله

ابن ‌اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، ج ۲، بیروت: طبعه دار الصادر و دار البیروت، ۱۳۸۵ق.

ابن‌ خلدون، عبدالرحمن، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، ج ۲، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵.

ابن‌ سعد، الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، ج ۶، تهران: انتشارات فرهنگ و اندیشه، ۱۳۷۴.

ابن ‌طقطقی، محمد بن علی بن طباطبا، تاریخ فخری، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷.

ابن‌ عبدربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، تحقیق محمد سعید عریان، قاهره: المکتبه التجاریه الکبری، ۱۹۵۳.

ابن ‌عمر، شرف‌الدین محمد، خلاصه سیره رسول‌الله، مقدمه و تصحیح اصغر مهدوی و مهدی قمی‌نژاد، تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷.

ابن‌ کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج ۸، بیروت،: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.

ابن ‌منظور، محمد بن مکرم بن علی، لسان ‌العرب، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۴ق.

ابن ‌هلال ثقفی، ابراهیم، الغارات، تحقیق جلال‌الدین محدث، ج ۲، تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۹۵ق.

ابوالحسن ‌تنهایی، حسین، درآمدی بر مکاتب و نظریه‌های جامعه‌شناسی، ج ۱، مشهد: مرندیز، ۱۳۷۷.

ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین بن محمد، مقاتل ‌الطالبین، ترجمه هاشم رسولی ‌محلاتی، تهران: نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۰.

ابویوسف قاضی، کتاب ‌الخراج، چاپ قصی محب‌الدین خطیب، ج ۱، قاهره: بی‌نا، ۱۳۹۷.

احمد العلی، صالح، مهاجرت قبایل عرب در صدر اسلام، ترجمه هادی انصاری، تهران: سمت، ۱۳۸۴.

امین، احمد، ضحی‌الاسلام، قاهره: مکتبه ‌الاسره، ۲۰۰۳.

ایمان‌پور، محمدتقی و زهیر صیامیان و ساناز رحیم‌بیگی، «حکمت سیاسی ایران‌شهری در تاریخ‌نگاری اسلامی مبتنی بر آثار مسعودی»، مطالعات تاریخ اسلام، سال سوم، شماره ۱۰، پاییز ۱۳۹۰.

ایمان‌پور، محمدتقی و پرویز حسین‌طلایی و مصطفی جرفی، «ساسانیان و سیاست زردشتی کردن ارمنستان»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال سوم، شماره ۲، پیاپی ۶، پاییز و زمستان ۱۳۹۲، صص ۹۹-۱۲۰.

آزاد ارمکی، تقی و مسعود عالمی نیسی، «اختلال در انسجام کارکردی میان نهادهای جامعه؛ از نظریه تا شاخص‌سازی بومی»، راهبرد اجتماعی و فرهنگی، سال اول، شماره ۴، پاییز ۱۳۹۱.

باغستانی، اسماعیل، «جاهلیت»، دانشنامه جهان اسلام، ج ۹، تهران: مرکز دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۹۳.

بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق.

ــــــــــــ، فتوح البلدان، ترجمه محمد توکل، تهران: نقره، ۱۳۳۷.

بوتول، گاستون، جامعه‌شناسی جنگ، هوشنگ فرخجسته، تهران: علمی، ۱۳۷۴.

بولت، ریچارد، گروش به اسلام در قرون میانه، ترجمه محمدحسین وقار، تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۴.

بویس، مری، «دیانت زرتشتی در دوران متأخر»، در دیانت زرتشتی، ترجمه فریدون وهمن، ج ۱، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۸.

ـــــــــــ، زردشتیان، باورها و آداب دینی آنها، ترجمه عسکر بهرامی، تهران: انتشارات ققنوس، ۱۳۸۱.

بیات، علی و زهره دهقان‌پور، «انگیزه‌های کوچ اعراب مسلمان به ایران در جریان فتوح و پی‌آمدهای آن»، سخن تاریخ، شماره ۱۵، زمستان ۱۳۹۰، صص ۲۱-۴۲.

پطروشفسکی، ایلیا پائولوویچ، اسلام در ایران از هجرت تا پایان قرن نهم، ترجمه کریم کشاورز، تهران: نشر پیام، ۱۳۶۳.

پورداود، ابراهیم، «مهاجرت پارسیان به هندوستان»، ارمغان، سال ۲۵، ش ۴ (تیر ۱۳۲۹)، ش ۵ (مهر ۱۳۳۰)، ش ۷ (اسفند ۱۳۳۰).

ـــــــــــــ، ایرانشاه، بمبئی: انتشارات انجمن زرتشتیان ایرانی، ۱۹۳۸.

تفضلی، احمد، جامعه ساسانی، ترجمه شیرین مختاریان و مهدی باقی، تهران: نی، ۱۳۸۵.

توسلی، غلام‌عباس، نظریه‌های جامعه‌شناسی، تهران: نشر سمت، ۱۳۸۵.

جرداق، جرج، امام علی صدای عدالت انسانیت، ترجمه هادی خسروشاهی، ج ۵ و ۶، قم: ن‍ش‍ر خرم، ۱۳۷۵.

جلیلیان، شهرام، «ستیز و سازش أهل البُیُوتات و بزرگان با پادشاه در دوره ساسانیان از خیزش ساسانیان تا پادشاهی قباد یکم»، پژوهش-های تاریخی دانشگاه اصفهان، سال ۸، شماره ۱، پیاپی ۳۷، بهار ۱۳۹۷، صص ۲۰۳-۲۲۷.

جوده، جمال، اوضاع اجتماعی اقتصادی موالی در صدر اسلام، ترجمه مصطفی جباری، تهران: نشر نی، ۱۳۸۳.

جهشیاری، محمد بن عبدوس، الوزراء و الکتّاب، مقدمه زین حسن، بیروت: دار الفکر الحدیث، ۱۴۰۸.

چوکسی، جمشید گرشاسب، ستیز و سازش؛ زرتشتیان مغلوب و مسلمانان غالب در جامعه ایران نخستین سده‌های اسلامی، ترجمه نادر میرسعیدی، تهران: ققنوس، ۱۳۸۷.

حمزه ‌اصفهانی، ابوعبدالله حمزه بن حسن، تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء، ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۶.

خدادادیان، اردشیر، ساسانیان، تهران: نشر به‌دید، ۱۳۸۰.

الخطیب، عبدالله مهدی، ایران در روزگار اموی، ترجمه محمودرضا افتخارزاده، تهران: نشر رسالت قلم، ۱۳۷۸.

دریایی، تورج، سقوط ساسانیان، فاتحان خارجی، مقاومت داخلی و تصویر پایان جهان، ترجمه منصوره اتحادیه، فرحناز امیرخانی، تهران: انتشارات تاریخ ایران، ۱۳۸۱.

دنت، دانیل، مالیات سرانه و تأثیر آن در گرایش به اسلام، ترجمه علی موحد، تهران: نشر خوارزمی، ۱۳۵۸.

روشه، گی، جامعه‌شناسی تالکوت پارسونز، ترجمه عبدالحسین نیک‌گهر. تهران: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی تبیان، ۱۳۷۶.

ریتزر، جورج، نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴.

زارعان، منصوره، «قومیت‌گرایی در عصر امویان»، تاریخ اسلام، سال چهارم، شماره چهاردهم، تابستان ۱۳۹۳، صص ۷۹-۱۰۵.

زرینکوب، روزبه، «تدابیر روحانیان زردشتی برای مقابله با تغییر دین به‌دینان، از سقوط شاهنشاهی ساسانی تا پایان سده چهارم هجری»، جستارهای تاریخی، سال دوم، شماره ۱، پیاپی ۳، بهار و تابستان ۱۳۹۰، صص ۹۹-۱۲۶.

زرینکوب، عبدالحسین، تاریخ مردم ایران از پایان ساسانیان تا پایان آل بویه، ج ۲، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۸.

ـــــــــــــ، تاریخ مردم ایران قبل از اسلام؛ کمکش با قدرت‌ها، ج ۱، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۳.

ساسان‌پور، شهرزاد و حسین مفتخری، «دگرگونی نظام قشربندی اجتماعی در ایران از سقوط ساسانیان تا پایان امویان»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال اول، شماره اول، بهار و تابستان، ۱۳۹۰، صص 79-96.

سبئوس، اسقف باگراتونیک، تاریخ سبئوس، ترجمه کورش صالحی، علیرضا سلیمان‌زاده، لیلا عزیزیان، مشهد: نشر مرندیز، ۱۳۹۵.

شاکد، شائول، از ایران زردشتی تا اسلام، ترجمه‌ مرتضی ثاقب‌فر، تهران: نشر ققنوس، ۱۳۸۱.

صدیقی، غلامحسین، جنبش‌های دینی ایرانی در قرن‌های دوم و سوم هجری، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۵.

صفری فروشانی، نعمت‌الله، «درآمدی بر صلحنامه‌های مسلمانان با ایرانیان در آغاز فتح ایران»، تاریخ اسلام، شماره ۲، تابستان ۱۳۹۷، صص ۵۰-۱۱۹.

طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج ۲ و ۸، تهران: اساطیر، ۱۳۷۵.

طقوش، محمد سهیل، دولت امویان، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۰.

فرای، ریچارد، عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمه مسعود رجب‌نیا، چاپ دوم، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۶۳.

ـــــــــــ، میراث باستانی ایران، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۳.

فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامه، براساس نسخه چاپ مسکو، چاپ یوگنی ‌ادواردوویچ برتلس، تهران: نشرققنوس، ۱۳۸۴.

فروزانی، سید ابوالقاسم و اکبر حکیمی‌پور، «بررسی علل پراکندگی جغرافیایی زرتشتیانِ ایران در قرون اولیه اسلامی»، پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، شماره ۲۱، پاییز و زمستان ۱۳۹۶.

قدامه بن جعفر، کتاب الخراج و صنعت الکتابه، چاپ حسین خدیوجم، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳.

قدرت دیزجی، مهرداد، «تأثیر جنگ‌های ایران و بیزانس ۶۰۳ تا ۶۲۸م در فروپاشی دولت ساسانی»، پژوهشهای تاریخی دانشگاه اصفهان، سال ۸، شماره ۴، پیاپی ۳۲، زمستان ۱۳۹۵، صص ۹۹-۱۱۰.

قمی، محمد بن حسن، تاریخ قم، به تصحیح جلال الدین تهرانی، تهران: نشر توس، ۱۳۶۱.

کاتبی، غیداء خزنه، الخراج منذ الفتح الاسلامی حتی أواسط القرن الثالث الهجری، ج ۱، بیروت: الممارسات و النظریه، ۲۰۰۱.

کریستن‌سن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۷.

کلیما، اوتاکر، تاریخچه مکتب مزدک، ترجمه جهانگیر فکری ارشاد، تهران: نشر توس، ۱۳۶۷.

گولد، جولیس و ویلیام ل. کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، جمعی از مترجمان، تهران: نشر مازیار، ۱۳۷۶.

گولدنر، آلوین، بحران جامعه‌شناسی غرب، ترجمه فریده ممتاز، تهران: نشر علمی، ۱۳۸۳.

لوپز، خوزه و جان اسکات، ساخت اجتماعی، ترجمه حسین قاضیان، تهران: نشر نی، ۱۳۸۵.

الله‌اکبری، محمد، «الرضا من آل محمد (ص)»، تاریخ اسلام، شماره ۸، زمستان ۱۳۸۰، صص ۲۵-۴۴.

محسنی، منوچهر، مقدمات جامعه‌شناسی، تهران: نشر دوران، ۱۳۸۳.

محمدی ملایری، محمد، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، ج ۲، تهران: نشر توس، ۱۳۷۵.

محمدی ملایری، محمد، فرهنگ ایرانی، فرهنگ ایرانی پیش از اسلام، چ دوم، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۶.

مرادی، مریم و محمدتقی ایمان‌پور، «منصب دبیری در دوره ساسانیان»، تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، شماره ۲۵، پیاپی، ۱۱۵، بهار ۱۳۹۴، صص ۱۹۹- ۲۲۴.

مفتخری، حسین و حسین زمانی، تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا پایان طاهریان، تهران: نشر سمت، ۱۳۸۷.

منفرد، افسانه، «پارسیان»، دانشنامه جهان اسلام، ج ۱، تهران: بنیاد دایره‌المعارف اسلامی، ۱۳۸۶.

نفیسی، سعید، مسیحیت در ایران تا صدر اسلام، تهران: اساطیر، ۱۳۸۳.

ورسلی، پیتر، نظم اجتماعی در نظریه‌های جامعه‌شناسی، ترجمه سعید معیدفر، تهران: تبیان، ۱۳۷۸.

ویسهوفر، یوزف، ایران باستان از ۵۵۰ق‌م تا ۶۵۰م، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: نشر ققنوس، ۱۳۷۸.

یعقوبی، ابن واضح، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، ج ۲، تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۷۱.

Bailey, Kenneth D., “Sociological entropy theory: Toward a statistical and verbal congruence”, Quality and Quantity, Vol. 18, December 1938, pp. 113-133.

Bowen Savant, Sarah, The New Muslims of Post-Conquest Iran. Tradition, Memory, and Conversion, New York: Cambridge University Press, 2013-2015.

Gibb, Hamilton Alexander Rosskeen, The Arab conquests in central Asia, London: Royal Asiatic Society, 1923.

___________, Studies on the Civilization of Islam, Boston: Beacon Press, 1962.

Kennedy, Hugh, The Armies of the Caliphs, Military and Society in the Early Islamic State, London and New York: Routledge, 2000.

Pourshariati, Parvaneh, Decline and Fall of the Sasanian Empire, London and New York: I.B. Tauris & Co Ltd in association with the Iran Heritage Foundation, 2009.

Tamm, Marek, Afterlife of Events: Perspectives on Mnemohistory, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2016.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.