اندیشه برنامه‌ریزی زبانی در دوره قاجاریه

رضا امینی

چکیده


در هر جامعهای، به طور معمول، از میان زبانها، گویشها یا لهجههای آن، یکی ـ به دلایل تاریخی، سیاسی، اجتماعی، دینی ... یا مجموعه همه یا برخی از آنها ـ دارای جایگاه ویژهای است. در طول تاریخ آن جامعه نیز به این زبان، گویش یا لهجه توجه بیشتری شده، و تلاشهای هدفمندی برای حفظ، ارتقاء جایگاه و گسترش کارکردها و کاربردهایش انجام گرفته است. این قاعده درباره زبان فارسی، به عنوان زبان مشترک مردم ایران، نیز جاری است، چراکه با توجه به جایگاه این زبان در جامعه ایرانی، بسیاری راه برونرفت از مسائل جامعه را توجه به زبان فارسی و اصلاح ناکارآمدیهای خط و آموزش آن دیدهاند. در دوره قاجار به عنوان بخشی از دوران معاصر ایران، افرادی راهحل مسائل را در اصلاح خط، شیوه نگارش و آموزش زبان فارسی و ارتقاء جایگاه آن میدیدند. یکی از مسائلی که در این زمینه مطرح میشود این است که دیدگاههای این افراد بر چه مبنایی استوار بوده است. در این پژوهش کوشش شده است به دو پرسش پاسخ گفته شود، یکی اینکه دیدگاههای این افراد با چه هدفی مطرح شدهاند، و دیگر اینکه این دیدگاهها دارای چه مبنای زبانشناسی هستند. بررسی اندیشههای این افراد نشان میدهد که در این دوره دیدگاههای درخور توجهی درباره برنامهریزی زبانی مطرح شده که برخی از آنها مبتنی بر دانش و فهمِ درست زبانشناسی است. نکته دیگر این است که بسیاری از مسائلی که در این حوزه در آن دوران مطرح و به خوبی تحلیل شده بود، هنوز باقی است، و تدبیری برای حل آنها اندیشیده نشده است.

Abstract

In all societies, based on historical, political, social, or religious reasons, a language, dialect or a linguistic variety of has a special status, in a way that this language, dialect or linguistic variety has been supported during the history of that society, and a purposeful series of attempts has been done to promote the status of that language or for expanding its functions or areas of use. This can be said for the Persian language, as the Iranian’s lingua franca and formal language. Therefore, many believe that in order to resolve the problems of Iranian society, you must pay attention to the Persian language and reforming its alphabet and teaching methodology. Qajar period, as an important part of the contemporary history of Iran, is unique for its viewpoints on the status of Persian language and the need for its planning. Therefore, one of the problems is  to recognize the foundations of these viewpoints. This study is an attempt to answer mainly two questions: What kinds of goals have these people had in posing these ideas? What are the linguistic bases of these viewpoints? Investigating these viewpoints reveals that in the Qajar period, there have been remarkable ideas about Persian language planning some of which can be justified based on modern ideas in language planning. The important point is that a number of the key problems recognized in the period has remained unresolved to today's Iran.

Key words: Qajar Period, Language Planning, Persian Alphabet, Persian Teaching, Persian Reading


واژگان کلیدی


دوره قاجار، برنامهریزی زبانی، خط فارسی، آموزش زبان فارسی، خواندن زبان فارسی.

تمام متن:

PDF

منابع و مآخذ مقاله


آدمیت، فریدون. اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده. تهران: انتشارات خوارزمی، 1349.##آدمیت، فریدون . اندیشه‌های میرزا آقاخان کرمانی. تهران: انتشارات پیام، 1357.##آدمیت، فریدون . امیرکبیر و ایران. چاپ هفتم. تهران: انتشارات خوارزمی، 1362.##اصیل، حجت‌الله. «مقدمه.» رساله‌های میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله. چ2. تهران: نشر نی، 1388. ص19- 7.##اصیل، حجت‌الله . (گردآوری و مقدمه). رساله‌های میرزا ملکم خان نظام‌الدوله. تهران: نشر نی، 1388. ##الگار، حامد. میرزا ملکم خان. ترجمه متن جهانگیر عظیمی. ترجمه حواشی مجید تفرشی. تهران: انتشارات مدرس، 1369. ##امینی، رضا. «انگیزه‌ها و اهداف ترجمه در ایران: دیدگاهی تاریخی.» مطالعات ترجمه. سال دوازدهم. شماره چهل و پنجم. بهار 1393. ص30-7.##پرهام، باقر. «زبان معیار.» نگین. شماره 146. تیر 1356. ص 6- 5 و 53.##داوری اردکانی، نگار. «نمادهای هویت ایرانی و زبان فارسی.» فصلنامه مطالعات ملی. سال هشتم. شماره 2. تابستان 1386. ص 25- 3.##حسنی، عطاء‌الله. «رابطه جنبش اصلاح خط با زمینه‌های فکری مشروطیت در ایران.» بررسی مبانی فکری و اجتماعی مشروطیت در ایران. تهران: انتشارت دانشگاه تهران و مؤسسۀ تحقیقات و علوم انسانی، 1384. ص 194- 175.##رضایی، والی. «زبان معیار چیست و چه ویژگی‌هایی دارد.» نامه فرهنگستان. شماره 23. تابستان 1383 . ص 35- 20.##شهدادی، احمد. «زبان معیار: تعریف و نشانه.» پژوهش و حوزه. شماره 23 و 24. پاییز و زمستان 1384. ص 81- 58.##صادقی، علی اشرف. «زبان معیار.» نشر دانش. شماره 16. خرداد و تیر 1362. ص 21- 16.##طالبوف، عبدالرحیم. کتاب احمد. چ2. با مقدمه و حواشی باقر مؤمنی. تهران: انتشارات شبگیر، 1356.##محمودی، بختیاری بهروز. «خط فارسی: مناسب یا نارسا.» آموزش زبان و ادب فارسی. شماره 55. پاییز 1379. ص 70 – 63.##محمودی، بختیاری بهروز . «برنامه‌ریزی زبان فارسی در عصر سامانیان.» نامه فرهنگستان. شماره 36. زمستان 1386. ص 225- 213.##محیط طباطبایی، محمد. مجموعه آثار میرزا ملکم خان. تهران: انتشارات علمی، بی‌تا.## مدرسی، یحیی. «برنامه‌ریزی زبان.» مجله زبانشناسی. سال سوم. شماره 1. بهار و تابستان 1365. ص 12- 3.##مدرسی، یحیی . «مسائل زبانی و برنامه‌ریزی زبانی در ایران.» فرهنگ. شماره 13. زمستان 1371. ص 205- 177.## میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله. «شیخ و وزیر.» رساله-های میرزا ملکم خان ناظم‌الّدوله. گردآوری و مقدمه حجت‌الله اصیل. تهران: نشر نی، 1388. ص 401-371. ##میرزا ملکم‌خان . «نمونۀ خطوط آدمیّت.» رساله‌های میرزا ملکم خان ناظم‌الّدوله. گردآوری و مقدمه حجت‌الله اصیل. تهران: نشر نی، 1388. ص 415-402.

Chambers, J. K. Sociolinguistic Theory. Second edition. Berlin: Blackwell Publishing, 2003.##Fishman, Joshua A. Do Not Leave Your Language Alone: The Hidden Status Agenda Within Corpus Planning in Language Policy. New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates Inc. Publishers, 2006.##Hayati, A. Majid and Amir Mashhadi. “Language Planning and Language- in- Education Policy in Iran.” Language Problems and Language Planning. Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 2010.##Hornberger, Nancy H. "Literacy and Language Planning.” Sociolinguistics: The Essential Readings. Edited by Christing Bratt Paulston and G. Richard Tucker. Oxford: Blackwell, 2003. pp. 449- 60.##Meyerhoff, Miriam. Introducing Sociolinguistics. London: Routledge, 2006.##Mkirk, John, and Donall P. O. Bavill. Language Planning and Education: Linguistic Issues in Northern Ireland, The republic of Ireland, and Scotland. Belfast: Queen’s University, 2006.##Modarresi, Yahya. “Aspects of Sociolinguistics in Iran.” International Journal for Sociology of Language. 148. 2001. pp. 1- 3.##Sadeghi, Ali Ashraf. “Language Planning in Iran: a Historical Review.” International Journal for Sociology of Language. 148. 2001. pp. 19- 30. ##Tessa, Carroll. Language Planning and Language Change in Japan. Great Britain: Curzon, 2001.##Wardhaugh, Ronald. An Introduction to Sociolinguistics. 5th edition. Oxford: Blackwell Publishing, 2006.


ارجاعات

  • در حال حاضر ارجاعی نیست.