دوره 2, شماره 4

پاییز 1388

فهرست مطالب

علوم انسانی

مسیحیان از بزرگ‌ترین اقلیت‌های دینی در دورۀ ساسانی به شمار می‌رفتند. با توجه به این که حکومت ساسانی بر بن‌مایه‌های آیین زردشتی استوار بود، مناسبات دربار ساسانی با مسیحیان، از جمله مباحث درخور توجه در دوران مورد نظر، به شمار می‌رود که در مطالعات تاریخی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از اینرو، در پژوهش حاضر، ضمن مروری مختصر بر چگونگی ورود مسیحیت به ایران در دورۀ اشکانی و گسترش آن در عصر ساسانی، سیاست حکمرانان ساسانی در مناسبات با مسیحیان ایران، بررسی می‌شود. بخش دیگری از این پژوهش به رسمیت یافتن مسیحیت در امپراتوری روم، استقلال کلیسای ایران از ساختار کلیسای روم، چگونگی اختلافات داخلی مسیحیان تا پایان دورۀ ساسانی و تأثیر این رخدادها بر مناسبات دربار ساسانی با مسیحیان ایران، اختصاص دارد. در تدوین این نوشتار، علاوه بر مطالعه گزارش‌های وقایع‌نگاران سریانی و مسیحی قرون اولیه میلادی، چگونگی توصیف مناسبات دربار ساسانی با مسیحیان در آثار مورخان و نویسندگان مسلمان، مورد توجه قرار گرفته‌است. روش مورد استفاده در این پژوهش تاریخی، تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده از منابع مکتوب با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی است.
علی‌محمد ولوی, صفورا برومند
PDF
خوارزمشاهیان با خاستگاه غلامی در روند تكاملی حكومت‌شان به جذب عناصر نظامی، اما با خاستگاه‌های متفاوت دست زدند و سعی كردند آنها را به موازات هم با اعمال قدرت از بالا به پایین به خدمت بگیرند. به‌رغم محدود بودن نهاد سپاه در دورۀ حكومت منطقه‌ای‌ آنها، تعارضات محدود موجود نیز به شورش‌های متعدد انجامید كه اوج‌گیری و تبدیل شدن خوارزمشاهیان به قدرتی بزرگ را به تأخیر انداخت. اما طی دورۀ اقتدار این حکومت روند تعارضات ساختاری در این سلسله، تسریع شد. این مقاله درصدد است با بهره‌گیری آزاد از «نظریۀ تعارض» به روش تحلیلی، تأثیر تعارض ساختاری نهاد سپاه را، كه از درون دچار فروپاشی شده بود، تحلیل و تبیین كند. سلطنت محمد خوارزمشاه گرفتار دوگانگی حاكمیت در نهاد دربار و تعارض چندگانه (تعارض سلسله مراتبی، تركیب جمعیتی، مركز و ولایت) در نهاد سپاه شده بود و نفوذ فزاینده و قبضۀ تمامیت‌خواهانه قدرت توسط تركان قنقلی تحت حمایت ملكۀ مادر، دولت خوارزمشاهی را در ورطۀ انحطاط و فروپاشی قرار داده بود. عدم طراحی تاكتیك‌های جنگی مناسب، عدم مقاومت منسجم و پایدار در برابر مغولان، و متواری شدن سلطان پیش از رویارویی با وجود دارا بودن چند صد هزار سپاهی، نمودهای عینی این تعارض ساختاری بود.
ذكرالله محمدی, اسماعیل حسن‌زاده
PDF
مشروطه در تاریخ ایران، رویدادی مهم، تأثیرگذار و سرنوشت‌ساز به شمار می‌رود. معمولاً از این رویداد به عنوان گذار از خودکامگی به قانون‌گرایی در ایران یاد می‌شود و تحلیلگران و محققان تاریخ ایران انتظار داشته‌اند پس از وقوع آن، ایران وارد جرگۀ کشورهایی شود که با تأسیس نهادهای بایستۀ یک نظام مشروطه راه خود را در جهت ایجاد جامعۀ مدنی باز کند. اما چنین نشد و مشروطه‌خواهی در ایران متحمل نزاع‌های بسیاری شد. این امر دلایل متعددی دارد اما در این مقاله تلاش می‌شود که بر پایۀ روش تحقیق تاریخی از طریق بازخوانی گزارش‌های مطبوعات در آن زمان، در خصوص رویارویی‌های موافقان و مخالفان مشروطه، تأثیر این چالش‌ها بر عدم شکل‌گیری حکومت قانون و خصوصاً تداوم استبدادزدگی بررسی شود.
محمدرضا علم
PDF
دورۀ حکومت غازان‌خان (703- 694 ق) به جهات گوناگون در تاریخ عصر ایلخانان مغول در ایران اهمیت دارد. مسلمان شدن رسمی ‌او و مغولان ساکن در ایران و تلاش برای انجام یک رشته اصلاحات گسترده در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از جمله نشانه‌های این اهمیت است که توجه مورخان معاصر او و به دنبال آنها پژوهشگران را به خود جلب کرده‌است. در نتیجۀ چنین شرایطی است كه خاطره‌ای از یک پادشاه باكفایت و دوره‌ای از آرامش و رونق نسبی از این زمان به یادگار مانده‌است. با این حال به نظر می‌رسد ‌ترسیم چنین سیمای پر زرق و برقی از عصر غازانی موجب شده تا حوادث یک سال پایانی فرمانروایی او که از بسیاری جنبه‌ها متفاوت با سال‌های پیش از آن است، کمتر مورد توجه قرار گیرد. در این یک سال غازان‌خان که به شدت بیمار بود، بسیاری از قابلیت‌های خود را به عنوان فرمانروایی پرتكاپو و مصمم از دست داد و حکومت ایلخانی با تنش‌ها و بحران‌هایی جدی در عرصه‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و مناسبات خارجی مواجه شد. در واقع رویدادهای این یك سال كه خود پیامد بعضی از تحولات و سیاست‌های دورۀ متأخر غازانی بود، بر ساخت و اركان قدرت پس از مرگ غازان‌خان تأثیرگذار شد. با چنین فرضی در مقالۀ حاضر تلاش شده تا با نگاهی دقیق و جزئی‌نگر، رویدادهای یک سال پایانی حکومت غازان خان مورد بازبینی قرار گیرد. برای دست‌یابی به تحلیلی روشن و گویا در این زمینه، روش مقایسه میان گزارش‌های منابع اعم از متون تاریخ‌نگاری دورۀ ایلخانی و در مواردی منابع مملوک به‌کار گرفته شده‌است. یافتۀ اصلی پژوهش نیز ارائه تحلیلی نسبتاً متفاوت از دورۀ فرمانروایی غازان‌خان و بویژه واپسین سال آن است مقاله همچنین موضوع مرگ غازان‌خان را از زاویه‌ای جدید مدنظر قرار داده‌است. موضوعی که البته همچنان می‌تواند با بررسی‌های بیشتری همراه باشد.
جواد عباسی
PDF
علل تحول فکری میرزا یوسف‌خان مستشارالدوله، ماهیت قوانین مورد نظر او و مبانی نظری آن‌ها در رویکرد به نظام مشروطۀ غربی، مسألۀ مشکلۀ تحقیق حاضر است که با روش تاریخی و با استفاده از منابع اصلی به تحلیل آن پرداخته می‌شود. مستشارالدوله از اندیشه‌گران ایران عصر ناصری بود که به دنبال آشنایی با نظام‌های مشروطۀ غربی، راز پیشرفت و ترقی دولت‌های فرنگی را در قانون و قانونمندی و علت عقب‌ماندگی ایران را در نبود آن می‌فهمید و تغییر نظام سیاسی در ایران را ضروری می‌دانست. شکل حکومتی پیشنهادی او برای ایران آن زمان، سلطنت مقننه‌ بود که قوانین آن از اعلامیۀ حقوق بشر مندرج در مقدمۀ قانون اساسی فرانسه اخذ می‌شد و در چارچوب اصول شریعت اسلام قرار می‌گرفت.
عطاالله حسنی, غلامعلی پاشازاده
PDF
شکل‌گیری حکومت فراگیر شیعه‌مذهب صفوی در ایران، زمینه‌ساز تحول در مناسبات دین و دولت در تشیع گردید. روحانیان به عنوان بخش مهمی از نهاد مذهب در شرایط ویژه و تاریخی‌ای قرار گرفتند. پادشاهان صفوی نیز در برقراری رابطه با نهاد مذهب با چالش و دشواری روبرو بودند، چرا که آموزه‌های تشیع می‌توانست تردیدهای جدی در مشروعیت آنان ایجاد کند. نویسندگان این پژوهش تلاش می‌کنند تا با تکیه بر منابع، تعامل بین پادشاهان صفوی و روحانیون را بازشناسی کرده و نگاهی جدید را برای تحلیل این پدیدۀ تاریخی معرفی کنند. در این نوشتار نوعی چالش و ناهمسازی در تعامل بین روحانیان و پادشاهان صفوی، علی رغم ظاهر آرام و سازگار آنان با محوریت مشروعیت سلطنت و اختیارات فقیه جامع‌الشرایط نشان داده می‌شود.
مجید حاجی بابایی, ابراهیم اصلانی
PDF
شیراز از دیرباز یکی كانون‌های مهم شهری جنوب ایران و نیز از مراكزی بود كه وجوه تولید كشاورزی، پیشه‌وری و دامداری را با توجه به رونق سه شیوة معیشت دامداری (شبانكارگان)، روستایی (روستاهای جلگه‌های كربال، استخر و دشت مرغاب و...)، و به ویژه شهری (شیراز و از آن میان كازرون) داشته است. در واقع بازار شیراز محل تجمع مواد خام و فراورده‌های حاصل از وجوه متنوع تولید در شهرهای دور و نزدیك بوده است كه از آن جمله است مروارید خلیج فارس، پشم و كُرك از نواحی شبانكاره و كرمان و... . از سوی دیگر موقعیت جغرافیایی شیراز بر سر راه خلیج فارس به اصفهان و ری (محل اتصال جادة ابریشم و راه‌های دریایی خلیج فارس و اقیانوس هند)، روند مهاجرت پیشه‌وران و مردم شهرهای همسایه به شیراز و تخریب كانون‌های شهری همسایه‌ای چون اصفهان در آغاز عهد مغول، موجب رونق بازار شیراز شد. اوج‌گیری طریقت‌های صوفیانه‌ای چون پیروان ابن‌خفیف شیرازی، شیخ كبیر و شیخ ابواسحاق كازرونی نیز در تقویت همبستگی اجتماعی اصناف و انسجام صنفی بازار شیراز اهمیت داشت. مقالۀ حاضر می‌كوشد تا به این پرسش پاسخ گوید كه اصناف و صنایع بازار شیراز در قرون 7 و 8 قمری چه اوضاع و چه نوع تولیداتی داشته است؟ فرضیه بر آن است که برخلاف نظر برخی مورخان اقتصادی كه معتقد به غلبۀ صدور مواد خام در اقلام صادراتی ایران سده‌های مذکور هستند، به نظر می‌رسد كه درصد قابل توجهی از كالاهای تولیدی بازار شیراز حاصل فرایند كار صناعی و نه تنها تولید مواد خام بوده است.
علی بحرانی‌پور
PDF