دوره 3, شماره 2

بهار 1389

فهرست مطالب

علوم انسانی

پیشینه و روند پیدایش مناسبات شهری در ایران طولانی و پیچیده است و از این رو، مباحث مربوط نیز با دشواری‌هابی روبرو است که از آن میان است چگونگی شکل‌گیری جامعۀ شهری به عنوان یکی از مباحث راهبردی در مطالعات تاریخ شهر در ایران. پیشینۀ طولانی مناسبات شهرنشینی در تاریخ ایران و پیامدهای اقتصادی ـ اجتماعی این شكل از زندگی جمعی در تكامل جامعۀ ایران، نشان‌دهندۀ اهمیت پژوهش در ابعاد این موضوع است. مطالعه وجوه تشابه یا تمایز شهر و روستا یا پیوستگی‌های جامعۀ شهری با جامعۀ روستایی، یكی از زمینه‌های مهم در مطالعۀ تاریخ اجتماعی ایران است و دستاوردهای این مطالعه پرتوهایی تازه بر مباحث شهرشناسی و روستا شناسی تاریخی ایران می‌افکند. در پژوهش حاضر موضوع رونده‌ای غالب در ظهور و تکامل مناسبات شهری در تاریخ ایران، با نظر به این مسئله مورد بررسی قرار می‌گیرد که آیا این روند با عنوان نتیجه تکامل طبیعی مناسبات اجتماعی ایران تحقق می‌پذیرفت یا این که روند مزبور تحت تأثیر عوامل غیر یکسانی قرار داشته است؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد که بر خلاف نظریات رایج، پدیدۀ شهرنشینی در ایران دارای منشاء متنوع بوده و از این رو عامل سیاسی بیش از یک متغیر تأثیرگذار، نباید در نظر گرفته شود.
شهرام یوسفی فر
PDF
پس از ورود برخی از علمای شیعه به حوزۀ سیاست در دورۀ شاه تهماسب اول، مرحلۀ جدیدی در مناسبات علما و فقهای شیعی آغاز شد. این مناسبات اگرچه در دورۀ شاه اسماعیل دوم با وقفه‌ای کوتاه مدت مواجه گردید، ولی هیچ گاه قطع نشد و در طی دورۀ صفوی تداوم یافت. مسئله اين است كه آن بخش از علما و فقهاي شيعه كه در دورۀ شاه تهماسب وارد صحنه سياسي شده بودند و حتي شاه برخي از آن‌ها (از جمله محقق كركي) را اختياري در امور سياسي بخشيده بود و از جنبۀ نظري نيز همان طور كه منابع اشاره كرده‌اند به حق علما براي حكومت اذعان داشته است، چرا و تحت چه شرايطي از دورۀ عباس اول تا پايان دورۀ عباس دوم به‌رغم تداوم همکاری با صفویان نتوانستند جايگاهی را که محقق کرکی کسب کرده بود، باز يابند. در اين مقاله با روش تحقيق تاريخي و با تكيه بر منابع اصلي به بررسي موضوع پرداخته و تلاش شده است به مسائل مطرح شده پاسخ داده شود. بر اساس یافته‌های تحقیق در زمان شاه عباس اول مناسبات بین علما و دستگاه قدرت در مدار مشخصی قرار گرفت و شاه با تضعیف نیروهای قزلباش، قدرت را در دستان خود متمرکز ساخت و نيز از مداخله علما در امور سیاسی ممانعت به عمل آورد. شاه عباس هيچ گونه مداخله‌اي را كه قدرت مطلقه‌اش را با چالش مواجه كند، نمي‌پذيرفت. علما نیز شرایط جدید را پذیرفته و علاوه بر همکاری عملی با شاه، به تأیید مشروعیت حکومت او مبادرت ورزیدند و این روند تقریباً تا پایان دوره شاه عباس دوم تداوم یافت و این شاه نیز هم چون جدش کوشید با قدرت مطلق حکومت کرده و در عین حال علما را در خدمت خود و حکومت صفوی نگه دارد و از آنها در نیل به اهداف سیاسی بهره‌مند گردد.
قباد منصوربخت, سید محمد طاهری مقدم
PDF
انتشار روزنامه‌ها در دورۀ قاجاریه باعث شد که بسیاری از مسائل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اداری و نیز ابعاد گوناگون زندگی مردم در ولایات مختلف انعکاس یابد و دست‌کم قشر باسواد از وضعیت شهرهای گوناگون مطلع شوند. در این میان روزنامه‌هایی چون وقایع اتفاقیه و دولت علیۀ ایران، اخبار گوناگونی را از اوضاع شهرها ارائه کرده‌اند و از آن جمله به ولایت کرمان پرداخته‌اند. کرمان پیش از مشروطه بنا به دلایل گوناگونی زمینه‌ساز حرکت اجتماعی بود که سرانجام به مشروطه‌خواهی انجامید، از این رو علاوه بر منابع محلی این ولایت، روزنامه‌ها می‌توانند سیمای آن روزگار کرمان را نشان دهند. مسألۀ اصلی این مقاله بررسی وضعیت سیاسی، اقتصادی، نظامی، قضایی، امنیتی، دینی و مذهبی، فرهنگی، خدماتی، و نیز حوادث طبیعی کرمان از منظر مطبوعات دورۀ قاجاریه است. بررسی مطبوعات بر اساس روش پژوهش تاریخی و بر پایۀ تحلیل داده‌ها، نشان می‌دهد که اوضاع این ولایت در اخبار روزنامه‌های پیش از مشروطه به خوبی بازتاب داشته و می‌توان از طریق این منابع رخدادهای آن ولایت را بازشناسی کرد.
سيد محمد طيبی
PDF
نفت از جمله مسائل مهم بین ایران و انگلستان در دوره رضاشاه بود. دولت انگلستان قصد داشت مدت زمان قرارداد دارسی را به مدت شصت سال دیگر تمدید کند و دولت ایران نیز برای تأمین هزینه‌های نوسازی خود، نیاز شدیدی به درآمد حاصل از نفت داشت، و از این رو بر آن بود که تغییراتی به سود خود در قرارداد دارسی ایجاد کند. بدین منظور عبدالحسین تیمورتاش، وزیر دربار رضاشاه، به عنوان نماینده ایران وارد مذاکرات پیچیده‌ای با شرکت نفت و دولتمردان انگلیس شد تا سهم ایران را افزایش دهد. این پژوهش مبتنی بر روش تحلیل تاریخی با کمک گرفتن از برخی اسناد منتشر نشده، بر آن است تا ضمن بررسی روند این مذاکرات، به اهداف و همچنین موانع و دستاوردهای نهایی طرفین بپردازد. مذاکراتی که سرانجام به قرارداد نفت 1311 شمسی (1933م) انجامید.
کریم سلیمانی, میکائیل وحیدی راد
PDF
مسألۀ آب هیرمند در مناسبات ایران و افغانستان در سدۀ اخیر همواره مشکل‌ساز بوده و هنوز به‌طور کامل حل و فصل نشده است. مسأله با حکمیت گلداسمید در سال 1289 قمری (1872م) آغار شد. در دورۀ رضاشاه مذاکرات از سال 1310 شمسی آغاز و در سال 1317 به توافق‌نامه انجامید. دولت ایران و مجلس شورای ملی و دولت افغانستان قرارداد و اعلامیۀ منضم را تصویب کردند. اما مجلس شورای ملی افغانستان به‌رغم تصویب قرارداد، اعلامیه منضم را رد کرد. با این که دربارۀ مسأله آب هیرمند در دورۀ رضاشاه داده‌های گوناگونی در منابع وجود دارد و در پاره‌ای از نوشته‌های پژوهشی نیز به جوانبی از این مسأله پرداخته شده است، اما جای یک پژوهش جامع، کامل و مستند در ادبیات پژوهشی مربوط به موضوع خالی است. مقاله حاضر ضمن ارائه یک شرح دقیق، مستند و کوتاه دربارۀ زمینه و پیشینۀ تاریخی مسأله و ایضاح جوانب گوناگون آن در دوره رضاشاه، بر اساس اسناد منتشر نشدۀ وزارت خارجه ایران در پی پاسخ به این سؤال است که چرا و چگونه مسأله آب هیرمند در این دوره به نتیجه قطعی نرسید؟ عوامل متعددی در عدم به نتیجه رسیدن مسأله آب هیرمند دخیل بود که مهم‌ترین آنها سوءظن افغان‌ها و پایبند نشدن به تعهد استفاده بیش از اندازه از آب هیرمند در بالای بند کمال‌خان است.
داریوش رحمانیان, فضل‌الله براقی
PDF
هرچند جامعه ايراني تحت سلطه مغولان، دولت ايلخانان مغول (736 ـ656 ق) را به صورتي يكپارچه مي‌ديد و حتي تاريخنگاري ايراني عصر ايلخانان بيشتر آنان را به عنوان مغولان چنگيزخاني مي‌شناساند، اما چنين ديدگاه كلي‌نگري براي تبيين تحولات سياسي ايران آن دوران فاقد دقت و نكته‌سنجي است. زيرا در عمر يكصدساله دولت ايلخانان، هشتاد سال آن هلاكو خانيان قدرت داشتند. از ميان هلاكوخانيان و در اصل اباقائيان شش ايلخان از مجموع نه ايلخان از آنها بوده‌اند. چنين تخصيص‌هايي كه طي آن يك خاندان از خانداني بزرگتر منشعب مي‌شود را مغولان اروغ مي‌خوانند. سرانجام اروغ ارغون‌خان پسر اباقاخان بود كه قدرت اصلي را در كليت دولت ايلخانان به دست آورد. چنين فرايند تخصيص و تفريدي را مي‌توان شيوه خاص جامعه توراني حاكم بر ايران آن روزگار به جاي نظام فرهمندي جامعه كهن ايراني دانست كه توارث در پادشاهي را از عنايت آسمان مي‌دانست نه مالكيت زمين.
عبدالرسول خيرانديش
PDF
تغییراتی که از نیمۀ دوم قرن سیزدهم قمری (19 م) در مسیر و طرف‌های تجاری ایران پدید آمد، کارکرد تجّار و صرافان گسترش یافت. در این دوره متأثر از فعالیت انجمن اکابر پارسیان هند و ارتقای یزد به یکی از کانون‌های تجاری، زرتشتیان فرصتی یافتند تا به تجارت و صرافی روی آورند. جمشید بهمن با ایجاد تجارتخانۀ جمشیدیان در دو حوزۀ ملکی و تجاری در میان کارگزاران اقتصادی و دولتمردان سیاسی نفوذ یافت و علاوه بر ایجاد شعباتی در شهرهای ایران و خارج از کشور، به مقام رئیس‌التجاری نیز ترقی نمود. چنین رویکردی نمودار تعامل ساختار قدرت با اقلیّت‌ها و ضرورت وجودی نهاد صرافی در بافت تجاری بود؛ اما بنا به دلایلی مانند بی‌ثباتی سیاسی ـ اقتصادی پس از مشروطه، عدم سیاست‌گذاری مدون در گذار از ساختار اقتصاد سنتی به مدرن و اعمال بی‌رویۀ بانک شاهی و استقراضی سرانجام از میان رفت.
علی‌اکبر تشکری بافقی
PDF