دوره 3, شماره 3

تابستان 1389

فهرست مطالب

علوم انسانی

دولت عثمانی در دورۀ قاجار حضور سیاسی در مشهد نداشت، ولی از زمان شروع جنگ جهانی اول که موضوع اتحاد جهان اسلام مطرح شد، طرفدارانی در مشهد یافت که ترک‌های قفقازی مهم‌ترین آنها بودند. پس از شکست عثمانی و تشکیل مجلس بزرگ ملی ترک، روابط حکومت جدید با ایران و افغانستان بیشتر شد و مشهد یکی از کانون‌های ارتباط این سه دولت اسلامی بود. با تأسیس کنسولگری افغانستان در اواخر دوره قاجار، ترکیه نیز شهبندری خود را در سال 1341 قمری در مشهد دایر کرد. با ورود محمد سامی‌بیک برای برافراشتن «بیرق ماه و ستاره» در مشهد، گام‌های مهمی برای جلب اتحاد جهان اسلامی برداشته شد و اقدامات عملی برای اتحاد ایران، ترکیه و افغانستان صورت گرفت و زمینه‌اي برای اتحاد بیشتر در دوره رضا شاه شد. عملکرد سامی‌بیک و واکنش دول روس و انگلیس موضوع دیگری است که تاکنون مورد توجه قرار نگرفته است. در این مقاله علل شکل‌گیری شهبندری، عملکرد یازده ماهه سامی‌بیک در زمینه‌های مختلف نظیر سخنرانی در حرم امام رضا (ع)، بازدید از مدارس، ملاقات با روزنامه‌نگاران، برگزاری نماز جمعه، برگزرای نماز عید فطر، شرکت در عزاداری‌ها، تشویق و حمایت از مخالفان سیاست انگلیس و رابطه با کنسولگری افغانستان مورد بررسی قرار می‌گیرد.
علی نجف‌زاده, مجتبی خلیفه
PDF
پایتخت به عنوان مرکز سیاسی، اداری، اقتصادی و گاه فرهنگی و اجتماعی ، مهمترین رکن در جغرافیای سیاسی و اداری هر حکومت به شمار می‌رود. هر سلسلۀ حکومتی جایی را بنا به عواملی به عنوان پایتخت انتخاب می‌کند و حتی جابه‌جایی پایتخت در سرزمینی چون ایران همواره از مسائل مهم به شمار می‌آمده است. از آنجا که پایتخت می‌تواند نشان‌دهندۀ شأن، عظمت و اقتدار حکومتی باشد، مکان‌گزینی آن باید براساس الگویی تعریف‌شده انجام شود و بازسازی و یا ایجاد سازه‌های جدید در آن مورد توجه قرار گیرد، تا جایی که از جنبه‌های دفاعی، اقتصادی و آرایه‌های تزئینی برتری محسوس خود را در انظار داخلی و عرصه‌های برون‌مرزی آشکار کند. به‌نظر می‌رسد کریم‌خان زند در انتخاب شیراز به عنوان پایتخت از یک طرف دلایل خاصی را مدنظر داشت و از طرف دیگر با رویکردی خاص در رونق و ارتقاء جایگاه شهری شیراز تلاش کرد. این مقاله می‌کوشد بر اساس روش تحلیلی در پژوهشی تاریخی عوامل مؤثر در انتخاب شیراز به پایتختی را با طرح این مسأله بررسی کند: چرا شیراز توسط خان زند به عنوان پایتخت انتخاب شد و در این انتخاب چه الگویی مورد توجه بود؟ دستاوردهای تحقیق نشان می‌دهد که تمركزگرايي، بهسازي ساختار شهري و رونق اقتصادي مبتنی بر الگوی سنتی، پیشینۀ تاریخی و اهمیت شیراز، جزو عوامل تأثیرگذار در این روند بودند که البته با انتخاب شهر به پایتختی پیامدهایی چون جابجايي جمعيت و تاثير آن بر رونق پايتخت را در پی داشت.
عبدالله متولی
PDF
يكي از مناطقي كه مغولان در حملات خود، دستيابي و تسلط بر آن را مورد توجه قرار دادند، قفقاز جنوبي بود. در اين زمان بيشتر نواحي اين منطقه به وسيلۀ لردهايي اداره مي‌شد كه تابع پادشاهي باگراتيدي گرجستان بودند. يكي از معروف‌ترين خاندان‌های لرد، خاندان مخارگرسلي بود. اين خاندان بر قسمت وسيعي از ارمنستان حكومت داشت و از قدرت و نفوذ گسترده‌اي در منطقه برخوردار بود. تلاش مغولان براي دست‌يابي بر ارمنستان، آنان را با اين خاندان نيز روبرو ساخت و نحوۀ تعامل آنان با یکدیگر تأثيری جدّی بر روند تسلط مغولان بر ارمنستان داشت. علاوه بر اين با تسلط امراي مغول بر قفقاز جنوبي و سپس با تأسيس حکومت ايلخانان در ایران، اين خاندان نقش مهمي در تحولات سياسي منطقه به نفع و يا ضرر حاكمیت مغولان ایفا كرد. در مقابل نوع سياست فاتحان مغول و ايلخانان و نوع مناسبات آنان با لردهاي مخارگرسلی تأثیری مستقیم بر میزان قدرت آنها و فراز و فرودشان در زمان های مختلف داشت. بر این اساس مقالۀ حاضر به دنبال تبیین و تحلیل تحولات مربوط به این خاندان در پیوند با مغولان است و می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که این گونه خاندان‌ها چه جایگاهی در تحولات منطقه‌ای در قفقاز جنوبی در عصر حملات مغول و حکومت ایلخانی داشتند؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که به‌ویژه ايلخانان از طريق چنين خاندان‌هايي از قدرت‌يابي بيش از حد پادشاهي باگراتيدي جلوگيري کرده و از اين حاكمان تابع براي پيشبرد اهداف سياسي و نظامي خود در منطقه بهره می‌بردند.
جواد عباسی, مریم محمدی
PDF
جنگ جهانی دوم که در پی یک سلسله مناقشات سیاسی اروپایی در سال 1939 میلادی آغاز شد، پیامدهای سیاسی و اقتصادی متعددی در ایران داشت. در نتیجۀ چنین وضعیتی بود که پروژه صنعتی‌سازی در ایران عصر رضا‌شاه نیز به عنوان یکی از سیاست‌های اقتصادی این حکومت از پیامدهای جنگ بی‌تأثیر نماند. جنگ جهانی در دو مرحله بر صنعتی‌سازی در ایران تأثیر گذاشت و در نهایت منجر به پایان پروژۀ صنعتی‌سازی در کشور شد: مرحلۀ یکم این تأثیرگذاری از آغاز جنگ جهانی تا اشغال ایران در شهریور 1320 و مرحلۀ دوم پس از اشغال ایران توسط نیروهای متفقین را در بر می‌گیرد. مقالۀ حاضر در صدد است تا با روش تاریخی و استفاده از کتاب‌ها و اسناد و مدارک آرشیوی با طرح این پرسش که جنگ جهانی دوم چرا و چگونه بر سیاست صنعتی‌سازی در ایران تأثیر گذاشت؟ به بررسی پیامدهای جنگ جهانی دوم بر سیاست‌های صنعتی‌سازی در ایران عصر رضاشاه بپردازد. برای پاسخ به این پرسش، این پیش‌فرض مطرح است که نیاز ایران به صنایع و متخصصان آلمان جهت تأسیس، تجهیز، تعمیر و نگهداری صنایع نوپای خود موجب وابستگی صنعتی ایران به آلمان شد. قطع ارتباط ایران با آلمان در نتیجۀ محاصرۀ دریایی این کشور توسط انگلستان، صنایع ایران را که به صنایع و متخصصان آلمانی وابسته شده بود، دچار بحران کرد. در ادامه هم اشغال ایران توسط متفقین موجب شد تا صنایع ایران در نتیجه سیاست‌های جنگی متفقین به تعطیلی کشیده شوند و یا در خدمت سیاست‌های نظامی آنان درآیند.
سید حسن شجاعی دیوکلائی
PDF
شهرنشینی در ایران دورۀ ساسانیان تحول و تکامل شگرفی یافت. اگرچه شهر و شهرنشینی در این دوره ریشه در دوره‌های گذشته داشت، اما شهر ساسانی هم از نظر کالبد شهری و هم از نظر کارکرد دوره‌ای از تحول و توسعه و تکامل را تجربه کرد و بخش‌هایی به آن افزوده شد. تحول شهر ساسانی معلول عواملی چند بود که در مقالۀ حاضر از چهار منظر عوامل سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر در این تحول مورد بررسی قرار گرفته‌اند؛ از این رو هدف این پژوهش تبیین ویژگی‌های تاریخی و تحلیل عناصر اصلی جامعۀ شهری در عصر ساسانی از منظر نقش و تأثیر روند سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بر شکل‌گیری و تحول الگوی شهرنشینی و مناسبات جامعۀ شهری است. بررسی این مسأله از راه تبیین و روش تحلیلی تاریخی نشان می‌دهد که شهر ساسانی با حوزۀ سیاسی و نظامی و حکومت مرکزی وابستگی و پیوستگی عمیق‌تری نسبت به گذشته یافت. همچنین جامعۀ شهری و کالبد شهر ساسانی تحت تأثیر جهان‌بینی، آموزه‌های دینی و آرمان‌های اجتماعی آن دوره قرار داشت.
اللهیار خلعتبری, عباس پرتوی‌مقدم
PDF
گسترش شیخیه در کرمان، متأثر از عوامل متعددی بود که این پژوهش در پی بررسی آن عوامل و عملکرد شیخیه در این شهر است. بررسی داده‌های تاریخی بر اساس روش تحلیلی در تحقیق تاریخی نشان می‌دهد که عوامل چندی با دامنۀ تأثیرگذاری متفاوت در این جریان تأثیر داشته‌اند: آشفتگی اوضاع اجتماعی ـ فرهنگی و از آن جمله وضعیت عقیدتی و فکری در کرمان، نبود حوزۀ علمی و فقاهتی قوی در این شهر، همسایگی ولایت کرمان به یزد که اقامتگاه شیخ احمد احسایی بود، دلبستگی حکمران کرمان، ابراهیم‌خان ظهیرالدوله به علمایی چون به شیخ احسایی، گروش پسر او حاج محمد کریم‌خان به شیخ تا آنجا که از سید کاظم رشتی، دومین رهبر شیخیه، اجازه‌نامه دریافت کرد، و... از عوامل مهم گسترش شیخیه در کرمان است. استفادۀ حاج محمد کریم‌خان از پشتوانه‌های مادی و معنوی در کرمان و کوشش وی و جانشینانش در برگزاری مجالس وعظ، سخنرانی در مسجد و تدریس در مدرسه ابراهیمیه و تألیف کتب و رسائل مستقل دربارۀ فقه و کلام شیخی به انسجام عقیدتی و اجتماعیِ این فرقۀ مذهبی کمک فراوانی کردند.
محمد خداوردی تاج آبادی
PDF
برنامه عمرانی سوم، تأثیرات بسیاری در ساختار اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ایران بر جای گذاشت. شواهد نشان می‌دهد که این جریان موج بزرگی از مهاجرت را شکل داد. این مقاله با بهره‌گیری از اسناد و آمار‌های رسمی منتشرشده پیرامون طرح و اجرای برنامۀ عمرانی سوم بین سال‌های 1341 تا 1346 و تأثیرات آن و نیز اجرای طرح اصلاحات ارضی بر بخش کشاورزی ایران و آثار پیامد‌های آن بر ساختار‌های جمعیتی کشور نوشته شده است. همچنین کوشیده شده است تا با اتکا به اسناد رسمی، جهت‌گیری اصلی برنامه و اصلاحات ارضی در بخش کشاورزی و میزان تحقق آن مورد بررسی قرار گیرد.
محمدعلی اکبری, سعید لیلاز مهرآبادی
PDF