دوره 4, شماره 2

تابستان 1390 و پاییز 1390

فهرست مطالب

علوم انسانی

برپايي نخستين دورۀ مجلس شوراي ملي و ورود منتخبان ملت به عرصۀ قانونگذاري كشور، برخي نخبگان حاضر در مجلس را به ضرورت تفكيك نمايندگان در كارگروه‌هاي تخصصي ـ كه كميسيون خوانده مي‌شد ـ متوجه کرد. كميسيون‌ها از مهم‌ترين اركان اداري مجلس اول بودند كه لوايح و طرح‌هاي مختلف را پيش از ارائه در صحن عمومي مجلس، بررسي مي‌كردند تا با ايجاد شرايط مناسب، زمينه‌هاي تصويب يا رد موارد قانوني را فراهم آورند. در اين ميان، دو عامل مهم مي‌توانست بر كاركرد كميسيون‌ها تأثير بازدارنده داشته باشد: يكي آن‌كه، نمايندگان برخي از حوزه‌ها ـ بنا به دلايلي چون دوري از مركز و يا كارشكني حكمرانان مخالف مشروطه ـ در واپسين روزهاي مجلس اول به تهران رسيدند؛ بدين ترتيب، نه‌تنها تعداد نمايندگان در برپايي بعضي كميسيون‌ها كافي نبود، بلكه اين كميسيون‌ها با كمبود نيروي متخصص مواجه مي‌شدند. دومين عامل، كوتاه‌بودن مدت زمان نخستین دورۀ مجلس شوراي ملی و مشكلات سياسي، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي نمایندگان در آن دوره بود. این مقاله به این مسألۀ می‌پردازد که با توجه به شرايط زماني و اوضاع آشفتۀ زمان برپايي مجلس اول، ميزان شناخت، دريافت و گسترۀ تخصص نمايندگان تا چه حد بر كاركرد و نتيجه عملكرد كميسيون‌ها تأثير گذاشت؟ بر اساس روش تحلیلی در تحقيق تاريخي، این پژوهش انجام شده و از نتايج آن بر می‌آید که به دليل كم‌تجربگي و آگاهي كم نمايندگان از مباحث مطروحه در كميسيون‌ها، بسياري از مشكلات و مسائل همچنان باقي ماند و تا حد قابل توجهي موجب بروز مشكلات ديگر به‌ويژه اتلاف وقت، كندي روند بررسي مباحث مطروحه و تأخير در تصويب قوانين موضوعه گرديد.
علي ططري, سهراب يزداني
PDF
حکومت‌های قراقویونلو و آق‌قویونلو در طی حاکمیت خویش دچار بحران‌های سیاسی و نظامی عدیده‌ای شده بودند که از میان عوامل تأثیرگذار، ساختار قبیله‌ای اتحادیه از اهمیت زیادی برخودار است. این مقاله با بهره‌گیری آزاد از نظریۀ تعارض و روش تحلیل علّی و مقایسه‌ای نقش ساختار قبیله‌ای را در بی‌ثباتی سیاسی حکومت‌های ترکمان تبیین خواهد کرد. پاسخ بر این فرض استوار است که ساختار ایلی با ایجاد تعارض در ساحت‌های مختلف به ایل‌گرایی در سپاه، جناح‌گرایی در قبایل و قطب‌گرایی در اتحادیه دامن زده و با ایجاد تعارض در سه سطح، تعارض بین قبایل و سلطنت، تعارض درون اتحادیه‌ای، و تعارض درون قبیله‌ای، مانع پیوستگی قبایل با ساحت جدید قدرت متمرکز شده و زمینه‌های اقبال آنان را به شورش‌های شاهزادگی فراهم آورده است. بدین طریق حکومت‌ها در اوج قدرت توسط یک نیروی خارجی از هم می‌پاشیدند.
اسماعیل حسن‌زاده
PDF
در قرن نوزدهم دولتمردان و اندیشمندان ایرانی و عثمانی برای پیشرفت و ترقی، راهکار‌هایی به حکومت‌های کشور خویش ارائه دادند و خود نیز برای اجرای اصلاحات در جامعه تلاش کردند. هر چند راهکار‌های آنها در برخی از جنبه‌ها عملی شد، ولی برنامۀ اصلاحات آن‌گونه که انتظار داشتند پیش نرفت. به همین خاطر، فؤاد پاشا و عالی پاشا، از اصلاح‌گران عثمانی در اواخر عمر، اصلاحات پیشنهادی خود را به صورت وصیت‌نامۀ سیاسی به سلطان عثمانی ارائه دادند. وصیت‌نامه‌های آن دو، از همین زمان با تاریخ ایران نیز ارتباط پیدا کرد؛ از یک طرف نقش ملکم در نگارش آن وصایا مطرح شد و از طرف دیگر میرزا یوسف‌خان مستشارالدوله، بعدها وصیت‌نامه‌ای نوشت که مشابه وصیت‌نامۀ فؤاد پاشا بود. بررسی تطبیقی متن وصایا، احتمال دخالت ملکم، و تأثیرپذیری مستشارالدوله از فؤاد پاشا مسأله‌ای است که در تحقیق حاضر با روش تحلیلی متکی بر پژوهش تاریخی، مورد بررسی قرار گرفته است.
غلامعلی پاشازاده
PDF
عصر میانۀ تاریخ ایران که قریب به نه قرن به طول انجامید، یکی از مهمترین و اثرگذارترین ادوار تاریخی این سرزمین به حساب می‌آید. تغییر دین، ظهور مکاتب فکری و فرق مذهبی به همراه بروز تحولات گستردۀ سیاسی اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی، دگرگونی‌های عمیق و همه‌جانبه‌ای را در این سرزمین رقم زد و معضله‌های بنیادینی را از درون خود خلق کرد. مسأله اصلی در پژوهش حاضر این است که پدیده‌ها و رخدادهایی که در برهۀ زمانی قرون اول تا نهم هجری در ایران‌زمین به وقوع پیوست، کدام صورت‌بندی از «معضله‌های عصری» را پدیدار ساخت؟ و این امر ریشه در کدام روندهای نسبتاً پایدار تاریخی داشت؟ برای دستیابی به یافته‌های توصیفی، به سیاق پژوهش‌های تاریخی، اطلاعات و داده‌های تاریخی از منابع و مأخذ موجود استخراج شدند و سپس یافته‌های توصیفی به عنوان موادی برای شکل دادن به یک طرح تفسیری بکار گرفته شده‌اند. از شواهد و مدارک تاریخی چنین مستفاد می‌شود که در عصر میانه تاریخ ایران سه ضلعی به هم پیوسته‌ای از معضله‌های عصری پدیدار شد. این معضله‌ها عبارت بودند از: 1) معضلۀ تهاجم ادواری بیگانگان و ناپایداری سیاسی با دوام 2) معضلۀ تغییر دین و منازعات پایدار مذهبی ـ فرقه‌ای 3) معضلۀ شکاف‌های فعال اجتماعی و تشدید وضعیت موزائیکی جامعه. یافته‌های موجود نشان می‌دهد که رابطه رخدادها با این معضله‌ها و همچنین ارتباط متقابل معضله‌ها با خود، به‌صورت رابطه‌ای دیالکتیکی برقرار شد. به این ترتیب، داد و ستدی پایدار میان تحولات و معضله‌های عصری این دوره، صورت گرفت.
محمد علی اکبری
PDF
يكي از رخدادهاي مهمي كه در سال‌هاي پاياني فرمانروایی اردوان دوم اتفاق افتاد، شورش سلوكيه بودكه دست كم هفت سال (42 ـ 36م) به طول انجامید. سلوكيه با موقعيت خاص جغرافیایی خود در كنار دجله در بين‌النهرين، از زمان تأسيس آن در زمان سلوكيان، داراي امتيازهای خاصي مانند استقلال داخلي، توانايي‌هاي فرهنگی، سياسي و اقتصادي بود. در زمان اشكانيان هم مدت‌ها این موقعیت را حفظ کرده بود. اما در زمان اردوان دوم این شهر علیه اشکانیان شورش کرد و سرانجام اين طغيان به وسيله وردان یکم سركوب شد. به نظر مي‌رسد كه تغيير نگرش تدريجي اشكانيان نسبت به این شهر، تنوع جمعیتی، و درگيري‌هاي قومي در آن، مداخله اردوان دوم در امور سلوکیه و کاستن از استقلال آن، از مهمترين علل اين شورش باشد. این مقاله درصدد تبیین و تحلیل زمینه‌ها و علل بروز این شورش و نتایج و پیامدهای حاصل از آن است.
حسن اسماعيلي, روزبه زرين‌كوب
PDF
ترجمه منابع آثار و تألیفات از زبان‌های اروپایی در دورۀ قاجار یک داد و ستد فرهنگي، علمي و تجربي بود که بر نگرش، جهان‌بيني و فرهنگ و معارف گروه‌هاي فعال اجتماعي ایران تأثير زیادی داشت. در این فرآیند، رابطۀ زبان و فرهنگ در ترجمه به عنوان يك اصل مهم در مطالعات فرهنگي، نقش اثرگذاري در شكل‌گيري گفتمان ميان متن مبدأ و ذهن و فرهنگ خالقان جديد (مترجمان) در جامعة ايران داشته است. آنچه كه باعث شده است تا فاصله فرهنگي ميان متن ترجمه از متن اصلي كمتر شود به اهميت نقش ترجمه و مترجم در انتقال فرهنگي و نسبت بين سياست فرهنگي و ترجمه مربوط مي‌شود. تأثير فرهنگ در انتخاب اثر براي ترجمه كردن، انتقال و دگرديسي اسطوره‌هاي فرهنگي و مفاهيم علمي و اجتماعي، تعبير نادرست و سوء برداشت‌های فرهنگي، عناصر فرهنگي ترجمه‌ناپذير، سانسور فرهنگي، ترجمه و سلطۀ زباني و نقش ترجمه فرهنگي در ساخت فرهنگي و تداوم هويت قومي، ملي و مذهبي از مسائل مهمي است كه در ترجمه‌های دورة قاجار قابل بررسي و ارزيابي است. دورۀ قاجاریه از جهت رشد ترجمه کتاب‌های اروپایی حائز اهمیت است. مقدمات ترجمه و چاپ کتاب در روزگار عباس‌میرزا و میرزا بزرگ قائم‌مقام فراهانی فراهم آمد و بعدها تشکیل دارالترجمه دربار و دارالفنون باعث شد ترجمه و نشر رونق بیشتری یابد. در این دوره کتاب‌های بسیاری چاپ و منتشر شد. علاوه بر کتاب‌های علمی، نظامی، فلسفی و اقتصادی تعداد زیادی کتاب‌های تاریخی نیز ترجمه و انتشار یافتند. با وجود این، اگرچه اقدام به ترجمه در زمینه دانش‌های نوین اروپا برای یافتن راهی بوده است که بدان وسیله ایران را به کاروان تمدن و دانش نوین جهانی پیوند دهد و درهای جدید از علم و معرفت را بر روی ایرانیان بگشاید، اما این مسأله دارای معایب و نقایصی نیز بود که شناسایی این معایب حائز اهمیت است.
محمدامیر احمدزاده
PDF