دوره 5, شماره 1

زمستان 1390 و بهار 1391

فهرست مطالب

علوم انسانی

در دهۀ 550 میلادی در پادشاهی خسرو یکم شورشی رخ داد که رهبری آن با انوشه‌زاد، پسر خسرو یکم (انوشیروان) بود. این شورش، هرچند در بالای هرم قدرت در شاهنشاهي ساساني رخ داد اما منابع، ماهیت و هدف از آن را متفاوت گزارش کرده‏اند؛ برخی منابع بر پافشاری لجوجانه شاهزاده بر ایمان مسیحی‏اش تأکید دارند. برخی خیزش شاهزاده را برای دستیابی به تاج و تخت پدر رو به مرگش گزارش مى‏کنند و برخی نیز زندیک بودن انوشه‌زاد و ماهیت مزدکی شورش وی را پیش مى‏کشند. به نظر مى‏رسد برخی تفاوت‌های قابل توجه میان منابع، اصل رویداد و زمان آن را که در هنگام بیماری شاه روی داده، بیشتر به نفع تاج‏خواهی شاهزاده می‌دانند تا باور ترسایی وی یا زندیک بودنش. انوشه‌زاد بزرگترین پسر خسرو بود اما شورش وی که منجر به زندانی یا نابینا کردن وی گردید، عملاً او را از گروه نامزدهای جانشینی بیرون کرد و فرصت را به هرمزد داد که برخی منابع نیز او را پسر بزرگ شاه معرفی مى‏کنند. این مقاله بر آن است تا به بررسی ماهیت این شورش بپردازد.
علی اصغر میرزایی
PDF
سعدالله درویش یکی از کنشگران نهضت جنگل، نامی آشنا برای پژوهشگران این وادی است. اگرچه مناصب خاص و درخور توجه وی در دوران نهضت جنگل در گیلان (1300 ـ 1299ش) از جمله ریاست شهربانی و دژبانی رشت، صدر قشون‌ سرخ مازندران و سفارت از سوی میرزا کوچک‌خان به منظور مذاکره با دولت مرکزی و تئودور روتشتاین، وی را به یکی از بزرگان نهضت جنگل در این دوران بدل کرده است، اما کم‌توجهی پژوهشگران به نقش و عملکرد سعدالله درویش، سبب رانده شدن وی از متن حوادث و وقایع نهضت جنگل به حاشیه شده است. از طرف دیگر، غیربومی بودن و فقدان آگاهی از پیشینه و فرجام سیاسی سعدالله بر ناکارآمدی ارائۀ تحلیلی علمی همراه با عینیت تاریخی در خصوص او افزوده است. مقالۀ حاضر بر آن است تا با رویکردی انتقادی به خاطرات سعدالله درویش و انطباق آن با سایر اسناد و مدارک موجود، علل و عوامل گرایش وی به فعالیت سیاسی، از جمله اقدامات ژرمنوفیلی در جنگ جهانی اول و حضور مؤثر وی در نهضت جنگل را مورد بررسی قرار دهد.
محمد کلهر
PDF
بخشي از اسواران به عنوان جنگجويان سواره‌نظام ويژۀ ارتش ساساني در آستانۀ فتوح به مسلمانان پيوستند و ضمن ادامۀ فعاليت نظامي و نقش در گسترش فتوحات اسلامي، پس از استقرار در شهرهاي تازه تأسيس بصره و كوفه در فعاليت‌هاي سياسي، اقتصادي و فرهنگي اين شهرها سهمي عمده داشتند. آنها پس از روي كار آمدن امويان، ضمن شركت در جنبش‌هاي ضد اموي به فعاليت فكري عليه جريان جبرگرايي كه از سوي امويان تبليغ مي‌شد روي آوردندكه نتيجه آن پيدايش تفكر «قدري» بود. فعاليت‌هاي ضد اموي اسواران منجر به تبعيد تعدادي از آنان به مرزهاي سوريه شدو در آنجا نقش مهمی در تحولات سياسي و فرهنگي دنياي اسلام بازي كردند.
سليمان حيدري, حسين پوراحمدي
PDF
تیمور کورکان در سه دورۀ متناوب با حمله به ایران و هند و شام و مصر و روم، ساختار سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی این مناطق را مواجه با بحران و دچار برخی تغییرها کرد. یکی از اقدامات او جنگ با یلدرم بایزید بود. این جنگِ ساختارشکن، نقطۀ عطفی در تحولات منطقه و جهان به شمار می‌رود و مطالعه و بررسی آن از اهمیت برخوردار است. نویسندۀ این مقاله، با ابتناء کار خود بر روش تاریخی، تلاش کرده است که علل و عوامل و چگونگی وقوع این رویداد اثرگذار را بر اساس منابع اصلی بازنمایاند. برآیند جامع روایات تاریخی گویای این است که اقدامات توسعه‌طلبانۀ سلطان بایزید برای به تصرف در آوردن عجولانۀ قلمرو امیرنشین‌های مسلمان همسایه و دست اندازی به امیرنشین هم پیمانش ـ قسطمونیه ـ و مناطق آماسیه و سیواس و قیصریه که به برهم خوردن نظم ساختاری واحدهای سیاسی و انباشتگی نارضایتی از او و نیز شکل‌گیری حلقۀ معارضان در هجرت انجامید، زمینۀ پیوستن معارضان او را به تیمور فراهم آورد. از سوی دیگر، شکل دادن ائتلافی از سلاطین ممالک ایران علیه تیمور و قرار گرفتن در موقعیت رهبری آن ائتلاف و تعرض به ارزنجان، بایزید را در مهبّ طوفان خشم تیمور و قلمروش را در معرض تاخت و تازهای او قرار داد. ورود بازیگرانی از اروپا به جرگۀ هم‌پیمانان تیمور و وجود دولتمردانی که به تحریک حس انتقام جویی تیمور پرداختند، و خطابه‌های تحریک‌کننده‌ای که کاتبان و دبیران بایزید علیه تیمور به کار بردند، همه و همه دست به دست هم داد و تیمور را که تجربه‌ای سی و اند ساله از پیروزی‌های پیاپی داشت، به نقطۀ بازگشت‌ناپذیر عزم جنگ کشاند.
PDF
از مرگ خسرو پرویز در فوریۀ 628 میلادی تا تاج‌گذاری یزدگرد سوم در ژوئن 623 میلادی بیش از ده پادشاه به تخت لرزان شهریاری ساسانیان نشانده شدند، که هنوز تبارنامه و مدّت شهریاری، و حتی چگونگی پی‌هم‌آیی پاره‌ای از آنها، که البته همگی پادشاهانِ دست‌نشاندۀ بزرگان و شاه‌گزینان نیرومند ایرانی بودند، چندان شناخته‌شده و روشن نیست. نمونۀ آشکار چنین ناشناختگی تاریخی، در پیوند با دورۀ شهریاری گُشنَسب‌ده/ پيروز گُشنَسب‌ده، و خُرَّزاد خسرو/ فرُّخزاد خسرو دیده می‌شود، و مسئلۀ مهمّ آن است که آيا گُشنَسب‌ده و پيروز گُشنَسب‌ده، یک پادشاه بوده‌اند يا نه، و اگر احتمالاً يک پادشاه بوده‌اند، و پيروز نام شاهانۀ گُشنَسب‌ده بوده است، آیا وی پس از مرگ بوران پادشاه شده بود، یا در دورۀ پس از مرگ آزرميدخت؟ همچنین باید پرسید که آيا خُرَّزاد خسرو و فرُّخزاد خسرو، يک پادشاه بوده‌اند يا نه، و اگر احتمالاً يک پادشاه بوده‌اند، آیا او پس از مرگ آزرميدخت پادشاه شده بود، و یا پس از مرگ دو جانشين او، خسرو پسر مهرگُشنَسب و پيروز گُشنَسب‌ده؟
شهرام جلیلیان
PDF
مهروبان از بنادر باستانی سواحل خوزستان است که نقش ویژه‌ای در تجارت دریایی بین‌المللی داشته است. گذشته از اشاره‌های منابع تاریخی، شواهدی چون خرده سفالینه‌های موجود در سطح شهر مهروبان، از رواج فعالیت‌های تجاری دست‌کم از روزگار ساسانیان در این بندر خلیج فارس وجود دارد. در منابع تاریخی اسلامی در حد فاصل قرون 3 تا قمری از مهروبان به عنوان بندری در زیر سایۀ رونق سیراف، و پس از زلزله و سقوط سیراف، به عنوان بندری در غرب خلیج فارس در حد فاصل عراق، خوزستان و فارس یاد شده است. اما یافته‌های باستان‌شناسی، خاصه خُرده‌های انبوه چینی‌آلات یافته‌شده در بررسی سطحی منطقۀ باستان‌شناسی مهروبان توسط هیأت مشترك باستان‌شناسان و مورخان ژاپنی و ایرانی در اردیبهشت 1386 نشان از وسعت تجارتی دارد که تا سواحل چین در جریان بوده و از نظر زمانی تا قرن هشتم قمری ادامه داشته است. مقالۀ حاضر بر آن است تا به این پرسش پاسخ گوید که با توجه به مدارک تاریخی و باستان‌شناختی، دامنۀ مکانی و زمانیِ تجارت چینی‌آلات در بندر مهروبان تا کجا و چه زمانی بوده است؟ فرضیۀ تحقیق آن است كه گرچه با سقوط خلافت عباسی در بغداد به‌دست مغولان راه‌های دریایی عراق به هند، و با ویرانی اصفهان به‌دست مغولان راه‌های پس‌كرانه‌ای منتهی به مهروبان به‌کلی تضعیف شد، از اواسط دورۀ ایلخانان مهروبان رونقی مجدد یافت، تا آنجا كه تا قرن هشتم كتان نواحی پس‌كرانه‌ای را با چینی‌آلات مشرق‌زمین مبادله می‌كرد.
علی بحرانی‌پور
PDF