دوره 8, شماره 2

تابستان1394 و پاییز 1394

فهرست مطالب

مقالات

تصویر و تصویرسازی در سراسر روزگار قاجار امری پراهمیت بود و میان محصولات تصویری این دوران، مضمون ابنیه و محیط مصنوع تقریباً همواره حضور داشت. اگرچه معماری قاجار بیشتر به عمل معطوف بود تا نظریه‌، و شیوه‌های خود را در صُوَر مبسوطی از متون یا ترسیمات سامان نداد، در تمام آن عصر جریانی متکثر از تصاویر قابل ردیابی بود که بیش و پیش از بناهای ساخته ‌شده، بناهای تصور شده را انعکاس می‌داد. مسئلۀ این پژوهش ارائۀ روایتی معتبر از این جنبۀ فرهنگ بصریِ آن دوران، در پیوند با دو حوزۀ مرجع به‌هم‌وابسته است: نخست تاریخِ عمومیِ دوران قاجار به‌عنوان بستری برای ظهور مفاهیم «دولت» و «ملت» در معنای معاصر آن‌ها؛ و سپس تاریخ معماری معاصر ایران به‌عنوان خاستگاه اصلی این تصاویر و نیز عرصه‌ای که هر روایت تاریخی از آن‌ها در نهایت، باید درون آن عمل کند. به این منظور دو مورد تاریخی شاخص از تصاویر چاپ سنگی عهد ناصری در روزنامه‌های رسمی دولت عَلیّۀ ایران (1287-1277ق) و شَرَف (1309-1300ق) بررسی شده‌ و به‌مثابه نشانه‌ای از وقوفِ دولتِ مدرن به‌عنوان پدیده‌ای در شُرُفِ تکوین، بر اهمیت فُرم و بیان‌گریِ فُرمالِ ابنیه و محیط مصنوع مورد تفسیر قرار گرفته‌اند. آن‌ها به این تعبیر به‌منزلۀ اَسنادی از بروز یک دگردیسیِ اساسی در شیوه‌های مفهوم‌پردازی از معماری بازخوانی شده‌اند که به یاری‌شان، ممکن است فهمی از گشایش چشم دولت در آغاز عصر جدید بر «صورت معماری» همچون وجهی از خویش حاصل آید. این فهم شاید گام کوچکی در فراهم آوردنِ اسباب و مقدمات لازم برای اتخاذ چشم‌اندازی تاریخی به مناسبات میان معماری و دولت در ایران معاصر باشد.

بابک افشار, غلامحسین معماریان
PDF
1-41

اتابکان آذربایجان با استفاده ازمنصب اتابکی موجود در  ساختار حکومتی سلجوقیان و اختلافات داخلی شاهزادگان سلجوقی توسط اتابک شمس‌الدین ایلدنیز شکل گرفت. خاندان ایلدنیز در عصر اتابکی که از سال 540 هـ تا 621 هـ به درازا کشید،به اسم سلاطین سلجوقی، قلمرو سلجوقیان عراق را در این دوره به دست گرفته و حکومت و مقام اتابکی را موروثی کردند. مسألۀ اساسی در این تحقیق شناخت اصول حاکم بر مناسبات اتابکان آذربایجان به‌عنوان نمایندگان نظام سلطنت سلجوقی  و سپس صاحبان آن، با دستگاه خلافت عباسی می‌باشد که به‌عنوان رهبر معنوی جهان اسلام سعی در احیای هویت سیاسی از دست رفته نهاد خلافت در دوران نابسامان سیاسی سلجوقیان را داشتد. روش تحقیق این پژوهش به روش کتابخانه ایی و با عنایت به منابع اصلی و تحقیقات جدید و با رویکردی توصیفی و تحلیلی بوده و دست آورد آن نشان می‌دهد که در طول دوران حکومت اتابکان، روابط این دو نهاد به دلایل مختلف، با فراز و نشیب‌های بسیاری همراه بوده و در این رابطه سیاسی، خلفای عباسی از هر فرصتی برای احیای هویت سیاسی خلافت و تسلط بر ماترک سلجوقیان عراق استفاده می کردند.

تورج تیموری
43-80

چند سال پس از مشروطه و تصویب قوانین جدید ازجمله قانون اوقاف، آستانۀ رضویه وموقوفات آن زیر نظر وزارت معارف و اوقاف قرار گرفت. هنوز ناصرالملک نایب‌السلطنۀ احمدشاه بودکه قوای روس در 11 ربیع الثانی 1330 هـ. قبهحرم رضوی حمله کردند. از این رو، معمولاً، گفته می‌شود که اوضاع کشور و مراکز اداری و دولتی به دلیل تغییر شرایط آشفته بوده است. این پژوهش، قصد دارد با بررسی منشوری (فرمانی) که در ماه صفر 1332 قمری از دفترخانة آستانة رضویه صادرشده، نشان دهد که این دفتر خانه حتی پس از بمباران به خوبی اداره می‌شده است. بدین معنی که با آن‌ که آستانه از یک طرف زیر نظر شاه بود و از سوی دیگر با وضع قوانین جدید زیر نظر وزارت معارف و اوقاف قرار گرفته بود باز انجام امو در دستان سادات رضوی، حسینی، طباطبائی، و موسوی بود. این‌ها در بدترین شرایط هم اگر حکومت مرکزی از آن‌ها کار خاصی درخواست می‌کرد سعی می‌کرده‌اند حسن همکاری و میزان توانایی حرفه‌ای خود را به نمایش بگذارند. 

امید رضائی
PDF
81-102

تفکر وحدت ملی، در اندیشه روشنفکران حلقه برلن به تاثیر از اندیشه­های آریایی­گری در آلمان ایجاد شد. این تفکر در دوره رضاشاه، منجر به استقرار یک دولت ملی مقتدر شد که سعی داشت به طور مهندسی شده  جامعه ایران را متمدن کند. بررسی نقش تفکر حلقه برلن در روشنفکری دوره رضاشاه اهمیت بسزایی دارد. حلقه برلن، به عنوان مهمترین حلقه روشنفکری ایران در دوره جنگ جهانی اول، با مطرح کردن مفهوم «ایرانیت» و «روح ملی ایرانی»، نقش مهمی در جریان روشنفکری پس از خود ایفا نمود. این کار بر آن است تا چرایی و چگونگی این تاثیر گذاری را بررسی نماید و به این پرسش پاسخ دهد که حلقه برلن چه تاثیری بر روشنفکران ملی گرای دوره رضا شاه داشته است. بدین منظور این تحقیق که به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است، ابتدا عوامل موثر بر تفکر حلقه برلن را مورد واکاوی قرار داده و سپس به چگونگی این تاثیر بر روشنفکران دوره رضاشاه می­پردازد و به این نتیجه می‌رسد که روشنفکران حلقه برلن، مفهوم برتری نژاد آریایی را از نظریه گوبینو گرفتند و همانطور که آلمان­ها از این نظریه نژادی در جهت تمرکز قدرت کشورشان استفاده کردند، آنان نیز، با مطرح کردن مفهوم« ایرانیت»، زمینه فکری مناسب جهت روی کار آمدن دولت ملی مقتدر رضاشاهی را فراهم ساختند. روشنفکران دوره رضاشاه نیز، مؤلفه­های وحدت ملی را پردازش کردند و برخی از آنان را در سایه دولت جدید، اجرایی نمودند. 

فاطمه رضایی, محمدتقی مختاری
PDF
103-124

جنگل‌ها و محصولات جنگلی در طول تاریخ به‌عنوان عاملی جهت رفع نیازهای انسانی چه در تأمین بخشی از مواد غذائی و سوخت مورد نیاز بشر و چه در برآوردن برخی از نیازهای صنعتی نقش مهمی بازی کرده‌اند. یکی از مصارف جنگل‌ها در ایران از دیرباز تأمین ذغال مورد نیاز شهرها و روستاها بوده است. به همین جهت قسمت عمده‌ای از جنگل‌های مرکز و غرب و جنوب ایران در اثر بهره‌برداری بی‌رویه جهت تأمین ذغال مورد نیاز از بین رفتند. همچنین جنگل‌های شمال نیز به میزان قابل‌توجهی در اثر همین عامل تخریب گردیدند. لذا با شروع برنامه‌های عمرانی از سال 1327 ش سیاست گذاری‌هایی از جانب دولت جهت کاهش تولید و مصرف ذغال اجرا گردید؛ بنابراین در این پژوهش با استفاده از داده‌های به دست آمده از اسناد و مدارک دولتی، به توضیح سیاست گذاری‌های دولتی طی دوران برنامه‌های هفت‌ساله اول و دوم عمرانی (1327-1341ش/1948-1962م) در این عرصه پرداخته خواهد شد و نشان خواهیم داد که سیاست‌گذاری‌های دولتی در دو جهت تغییر شیوه ذغالگیری و کاهش تولید و مصرف این سوخت از طریق جایگزینی سوخت‌های دیگر مانند نفت موفقیت‌های قابل توجهی به دست آورد.

مهدی رفعتی پناه مهرآبادی, کریم سلیمانی دهکردی
PDF
125-144

میرزامحبعلی­خان ناظم­الملک مرندی یکانلو، از اواخر دورة محمدشاه قاجار تا سال 1309 قمری به عنوان یکی از رجال وزارت امور خارجه، عهده­دار مسؤلیت­ بود. وی کار خود را با دستیاری و منشیگری میرزاجعفرخان مشیرالدوله آغاز کرد. همراه او به مأموریت عثمانی رفت. بعد از درگذشت میرزاجعفرخان، به عنوان رئیس کمیسیون سرحدی ایران و عثمانی، جانشین وی شد و در مدت چند دهه عهده­دار این مسئولیت بود. با وجود این، وی هنوز در زمرة یکی از رجال ناشناختة معاصر باقی مانده است. این پژوهش با روش تاریخی و رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از اسناد آرشیوی و دست­نوشته­ها به ویژه اسناد و نسخه­های خطی باقی مانده از میرزامحبعلی­خان به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد: میرزامحبعلی­خان که بود؟ کارنامة او در طول پنج دهه فعالیت مستمر در عرصة روابط خارجی چه بوده است؟ یافته­های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که وی در مکتب دولتمردانی نظیر میرزاجعفرخان مشیرالدوله پرورش یافت؛ جانشین او شد، و در طول چند دهه مناسبات خارجی ایران،  به ویژه با عثمانی و انگلیس، توانست منشأ آثاری گردد.

نصراله صالحی
PDF
145-172

جايگاه ماه‌شرف‌ خانم كردستاني متخلص به مستوره (1264– 1220 ق.) در حوزه‌هاي ادبيات و تاريخ بر ادبا و مورخين ‌پوشيده نيست. ديدگاه‌ مستوره در تاريخ‌ اردلان بسي ‌جاي‌تأمل دارد. زيرا وي هم ‌تاريخ‌نگار است و هم تاريخ‌نگر. دقت‌نظر مستوره در انكشاف زواياي ‌پنهان تاريخ اردلان بي‌نظير است. اما واپسين برگ هاي تاريخ مستوره به علت مغشوش و ناتمام ماندن، از اين قاعده مستثني است. البته مهاجرت اجباري مستوره به سليمانيه در سال 1263 ق. و از دست دادن حامي بزرگش حسينقلي خان حاوي اردلان و نا به ساماني هاي ناشي از آن در اين خصوص بي‌تاثير نبوده است. مقاله حاضر بر آن است تا با استعانت از شیوه نقد بیرونی و درونی راوی و روایت اخوانيه مستوره به عمویش رونق سنندجي، که با نگارش تتمه‌ای بر تاریخ مستوره، اثر ناتمام او را به اتمام رسانیده است، بخشي از زواياي مغشوش و تحریف شدۀ واپسين برگ هاي تاريخ مستوره را آشكار نمايد.

محمد كلهر
PDF
173-192