https://irhj.sbu.ac.ir/ مجله تاریخ ایران fa daily 1 Tue, 23 Sep 2025 00:00:00 +0330 Tue, 23 Sep 2025 00:00:00 +0330 https://irhj.sbu.ac.ir/article_106249.html لشکرکشی به سرزمین‌های شرق مدیترانه که در تصرف دولت مملوکان مصر و شام بود، در طول تاریخ هشتاد سالۀ دولت ایلخانان همواره پیگیری شده است. هرچند می‌توان در این عرصه سرانجام ایلخانان را طرف ناکام دانست و در نهایت، این کشمکش‌ها توازن قدرت در دو سوی فرات را با تغییری اساسی روبه‌رو نکرد، اما در درون دولت و ارتش ایلخانان زمینه‌هایی را برای رقابت میان امیران مغول به‌ وجود آورد؛ چنان‌که بالا رفتن خاندان چوپانی در هرم قدرت با توجه به نقش آنها در جنگ با مملوکان، از دورۀ غازان‌خان و مقارن با موج اسلام‌پذیری مغولان ایران بوده است. در زمان الجایتو نیز لشکرکشی به شام با پیش‌قدمی امیرچوپان صورت گرفت. بالطبع با این اقدام، بر قدرت وی و خاندانش افزوده شد؛ تا اینکه در دوره ابوسعید به اوج خود رسید، اما تعارضات درونی دولت ایلخانی و نفوذ و قدرت رشک‌برانگیز این خاندان، سرانجام آنان را به زیر کشید. با قتل عام آل چوپان، گرچه طومار سلسله ایلخانیان نیز پیچیده می‌شد، اما پناه بردن آخرین  بازماندگان این خاندان (تیمورتاش) به رقیب دیرینۀ ایلخانان نیز نتوانست صلح میان دو دولت مسلمان ایلخانی و مملوک را خدشه‌دار کند؛ صلحی که با مساعی امیر چوپان به دست آمده بود و پس از ناامیدی از تمام راه‌های رفته و نرفته برای رسیدن به مدیترانه، به منزلۀ تسلیم در برابر سد ممالیک بود. این پژوهش بر آن است با روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، به تأثیر لشکرکشی‌های نظامی به سمت مدیترانه، بر جایگاه خاندان چوپانی در دوره ایلخانان بپردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فراز و فرود خاندان چوپانی با نقش آنان در مناسبات میان ایلخانان و مملوکان، به‌ویژه عوامل و نتایج لشکرکشی‌های آنان به سمت مدیترانه ارتباط مستقیم داشته است. https://irhj.sbu.ac.ir/article_105753.html در آستانۀ فروپاشی زندیه و گسترش بحران مشروعیت سیاسی در ایران، زمینه برای رقابت میان طوایف و نیروهای مختلف قدرت‌طلب فراهم شد. در این میان، قاجاریه به‌ عنوان یکی از طوایف قزلباش، با تکیه بر پیشینۀ نظامی، پیوندهای خاندانی و فرصت ناشی از خلأ قدرت پس از انقراض صفویه، توانست به‌تدریج موقعیت خود را تقویت کند. آقا محمدخان قاجار رهبر این طایفه و بنیان‌گذار سلسله قاجاریه، در یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های سیاسی خود، شهر تهران را به‌ عنوان پایتخت برگزید؛ انتخابی که تأثیر بلندمدتی بر ساختار سیاسی و جغرافیایی ایران بر جای گذاشت. این پژوهش با هدف بررسی علل و انگیزه‌های این تصمیم و با بهره‌گیری از منابع تاریخی و رویکرد توصیفی-‌تحلیلی، در پی پاسخ به این پرسش است که چرا تهران با وجود شهرهای کهن‌تر و پرنفوذتر، به‌ عنوان مرکز قدرت حکومت جدید برگزیده شد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این انتخاب حاصل مجموعه‌ای از عوامل هم‌پوشان جغرافیایی، نظامی، سیاسی و اقتصادی بوده است. موقعیت جغرافیایی تهران در ناحیه‌ای مرکزی و نسبتاً دور از کانون‌های ناامن آن دوره، نزدیکی به استرآباد به‌ عنوان زادگاه قاجارها و نقطۀ اتکای نیروی انسانی وفادار به خاندان قاجار و قرار گرفتن در مسیرهای مهم تجاری و ارتباطی شمال و مرکز ایران، همگی از جمله دلایل مهم این انتخاب به‌ شمار می‌آیند. https://irhj.sbu.ac.ir/article_105832.html با آغاز جنگ سرد، شوروی در تقابل شدیدی با آمریکا به عنوان نماد امپریالیسم قرار داشت. حمایت اقتصادی و اعزام کارشناسان اصل چهار به ایران، از نظر شوروی به عنوان اقدامی علیه شوروی و به منظور ترویج ارزش‌های سرمایه­داری تلقی می‌شد. این تلقی متأثر از تقابل ایدئولوژیکی و ژئوپلیتیکی کمونیسم با جهان سرمایه­داری بود. بنابراین هواخواهان کمونیسم در ایران، باید شرایط را چنان بر کارشناسان آمریکایی سخت می­کردند که خود مستعفی و از ایران خارج شوند. حزب توده، مهم­ترین نیروی حامی کمونیسم در ایران، از گسترش نفوذ آمریکا در ایران نگران بود و کمک‌های اصل چهار ترومن را تهدیدی برای خود و امنیت ملی ایران قلمداد می­کرد. مسئلة این پژوهش که با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تمرکز بر اسناد منتشرنشده و مطبوعات ارائه شده، این است که حزب توده در دوران نخست­وزیری دکتر مصدق چه مواضع و تاکتیک­های رسانه­ای در مقابل کارشناسان اصل چهار آمریکا اتخاذ کرده بود و آثار این مواضع بر تغییر رویکرد آمریکا در ارائة کمک­های اصل چهار چگونه ارزیابی می­شود؟بر پایة یافته­ها، حزب توده هم‌گرا با مشیِ جهانی کمونیسم، به ضدیت با گسترش نفوذ آمریکا پرداخت و در نشریات وابستة خود، مخالف کمک­های اصل چهار و شیوة زندگی آمریکایی بود. این حزب با ایجاد اعتصابات و تاکتیک­های متنوع تخریب رسانه­ای در راستای اهداف خود، تلاش می­کرد برنامة کمک­های آمریکا را یوغی بر گردن ایرانیان بنمایاند که از سوی جاسوسان مستشار­نما عرضه می­شد تا هم دولت مصدق را محدود و هم اقدامات کارشناسان آمریکایی را کم یا بی­اثر کند. https://irhj.sbu.ac.ir/article_106060.html در نیمۀ دوم دورۀ نخست‌وزیری محمد مصدق، اقتصاد بدون نفت به عنوان یک استراتژی اقتصادی، بدون برنامه‌ریزی قبلی و در مواجهه با تحریم‌های نفتی انگلستان در دستور کار دست‌اندرکاران دولت قرار گرفت. براساس این استراتژی، بخش‌های مختلف اقتصادی شامل کشاورزی، صنعت، تجارت خارجی و بودجه مورد بازبینی قرار گرفتند، اما تأکید اصلی دولت بر توسعۀ بخش صنعت بود؛ زیرا صنعت به ‌عنوان یکی از بخش‌های مولد و اشتغال‌زا، می‌توانست بر توسعۀ بخش‌های دیگر و همچنین تحقق اهداف مدّ نظر در استراتژی اقتصاد بدون نفت تأثیرگذار باشد؛ به گونه‌ای که مصدق در زمان ارائۀ برنامه کابینه دوم خود به مجلس، یکی از وظایف مهم دولت را اصلاح امور اقتصادی از راه افزایش تولید داخلی، ایجاد کار، اصلاح قوانین پولی و بهره‌برداری از معادن عنوان کرد. مقاله حاضر با تکیه بر اسناد و منابع کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی-تحلیلی تلاش دارد به این پرسش پاسخ دهد که سیاست‌های صنعتی دولت چه بوده و چه تأثیراتی بر استراتژی اقتصاد بدون نفت داشته است؟ اسناد و منابع تاریخی مورد استفاده در این پژوهش نشان از آن دارند که این سیاست‌های صنعتی همانند شمشیری دولبه عمل کرده‌اند؛ به‌ گونه‌ای که همزمان با ایجاد تحرک در بخش صنعت، افزایش تولید کالاهای صنعتی، افزایش تعداد شرکت‌ها و کارخانجات، افزایش میزان سرمایه‌گذاری‌ صنعتی و به‌طور کلی کمک به تاب‌آوری در مقابل تحریم‌های نفتی، ابعاد و اشکال مختلفی از وابستگی از جمله وابستگی به تجهیزات صنعتی وارداتی و شکل‌گیری کارخانجات مونتاژی، وابستگی به متخصصان خارجی و وابستگی به کمک‌ها و سرمایه‌های خارجی را در پی داشتند؛ پیامدی که اساساً در تضاد با ایدۀ اقتصاد بدون نفت بود. https://irhj.sbu.ac.ir/article_105833.html پایان جنگ جهانی دوم به مثابه آغاز دورانی جدید در تاریخ معاصر ایران است. با پایان جنگ جهانی دوم که به مسلط شدن هژمونی ایالات ­متحده در تحولات نظام جهانی سرمایه­داری و مناسبات نظام­ بین­الملل انجامید، تحولات سیاسی و اقتصادی ایران تحت­ تأثیر تحولات ایالات ­متحده، به‌خصوص در دوران جنگ سرد قرار گرفت. در نتیجۀ همین تأثیرپذیری بود که صدور دکترین نیکسون در نتیجۀ چالش­های داخلی و بین‌المللی مداخلۀ ایالات متحده در جنگ ویتنام، ایران را تحث ­­تأثیر خود قرار داد. واگذاری نقش نظامی به ­عنوان ستون اول به ایران در منطقه خلیج فارس در چارچوب دکترین نیکسون، بر ساختارهای مختلف جامعۀ ایرانی از جمله ساختار نظامی و ارتش تأثیر گذاشت. بر این اساس، پژوهش حاضر درصدد است با استفاده از روش تحقیق تاریخی، به طرح و پاسخ‌گویی این پرسش بپردازد که اجرایی شدن دکترین دو ستونی نیکسون در منطقۀ خلیج‌فارس و ایفای نقش نظامی ایران به­ عنوان ستون اول این دکترین، چه تأثیری بر توان تسلیحاتی ارتش در سال­های 1969 تا 1971م. داشت؟ یافته­های تحقیق نشان می­دهد که همسویی ایالات­ متحده و ایران و تمایل متقابل ایالات ­متحده و ایران برای واگذاری و پذیرش نقش نظامی به ­عنوان ستون اول دکترین دو ستونی نیکسون در منطقه خلیج‌فارس، منجر به افزایش توان تسلیحاتی ایران در سال­های 1969 تا 1971م شد. این افزایش توان تسلیحاتی، ناشی از فراهم شدن امکان خرید تسلیحات نظامی توسط ایران از قدرت­های برخوردار از صنایع نظامی، به‌ویژه با حمایت­های شخصی نیکسون امکان­پذیر شد که به شاه و ایران اجازه می­داد به منظور ایفای نقش نظامی خود در چارچوب دکترین نیکسون، بتواند سلاح­های جدید و پیشرفته را از ایالات ­متحده و سایر کشورها از جمله بریتانیا، کشورهای اروپای غربی و حتی اتحاد جماهیر شوروی خریداری کند. https://irhj.sbu.ac.ir/article_106104.html در این مقاله به مطالعۀ تبار مفاهیم «آزادی» و «استبداد» در ایران مدرن پرداخته شده است؛ مفاهیمی که نخستین اَشکال روایی و مفهومی خود را در قالب تقابل دوگانۀ «ولتر ایرانی» و «ناپلئون ایرانی» در سفرنامه‌های فارسی دورۀ قاجار یافتند. بر بستر یک چارچوب نظری تلفیقی از تاریخ مفاهیم راینهارت کوزلک، تحلیل کنش گفتاری در سنت کوئنتین اسکینر و تبارشناسی نزد میشل فوکو، این پژوهش نشان می‌دهد که چگونه صورت‌بندی مفاهیمی چون پارلمان، جمهوریت، آزادی، ملت و پادشاهی مطلقه در زبان سفرنامه‌ها و متون سیاسی متأخر قاجاری، بازتاب گسست‌ها و ناهمزمانی‌هایی بنیادین در تجربۀ مدرنیتۀ ایرانی است. این مقاله از خلال تحلیل تطبیقی سه سفرنامۀ اصلی -تحفة العالم، مسیر طالبی و سفرنامه‌ میرزا صالح شیرازی- نشان می‌دهد که مفهوم آزادی عمدتاً از خلال الگوی انگلستانی پارلمان و در تضاد با «فتنۀ فرانسوی» تعریف شد، حال آنکه ناپلئون به الگویی برای شاه مقتدر، عقل‌گرا و وطن‌دوست تبدیل گردید. این تقابل در آثار روشنفکرانی چون آخوندزاده (در مقام مدافع پارلمان) و الموسوی (در مقام مدافع سلطنت مطلقه)، به صورت جدالی نظری و مفهومی بسط یافت. مقاله نشان می‌دهد که هر دو سو در این جدال، ناخواسته درون زبان و منطق مفهومی‌ای سخن می‌گفتند که پیشتر در سفرنامه‌ها تثبیت شده بود. بدین ‌ترتیب، پژوهش حاضر از یک ‌سو تحلیلی تبارشناسانه از نحوۀ تکوین گفتمان‌های رقیب مشروطه‌خواهی و پادشاهی‌خواهی عرضه می‌دارد و از سوی دیگر، ضرورت بازنگری در منابع مفهومی مشروطه‌خواهی ایرانی را نشان می‌دهد. این تحلیل گامی مقدماتی است برای بازیابی گسست‌های مفهومی پنهان در زبان تجدد ایرانی و بحران دائمیِ آزادی در آن. https://irhj.sbu.ac.ir/article_106059.html ایل شاهسون یکی از بزرگ­ترین اتحادیه­ های ایلی در شمال غرب ایران است. در دوره پهلوی، با اجرای طرح اسکان اجباری دهه 1310ش، بسیاری از شاهسون­ها در دشت مغان و نواحی مجاور آن اسکان یافتند. پس از سقوط رضاشاه در شهریور 1320، شاهسون­ها هم مانند سایر ایلات ایران، کوچ­نشینی را به صورت محدود آغاز کردند. از اواخر این دهه تا پایان دوره پهلوی، تحولات گسترده­ای در دشت مغان رخ داد که بر اثر آن بخش عمده‌ای از جمعیت شاهسون­ها اسکان یافتند و روستاهای شاهسون­نشین به وجود آمد.این پژوهشِ داده‌بنیاد، براساس روش جمع­آوری اطلاعات از مراکز آرشیوی و کتابخانه­ها و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، بر آن است که فرایند اسکان ایلات شاهسون در دشت مغان و شکل‌گیری روستاهای شاهسون‌نشین در بازه زمانی ۱۳۲۷ تا ۱۳۵۷ش. را مورد بررسی قرار دهد.یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که وجود زمینه‌های داخلی تغییر روش زندگی در نزد ایلات شاهسون، مانند اشتغال شاهسون­ها به عنوان کارگران روزمزدی، از دست دادن دام‌ها و غیره، همزمان با عوامل مشوق و اجبارآمیز مانند طرح واگذاری اراضی دولتی در آذربایجان و أخذ تعهد از اشخاص، اجازۀ حفر قنات در زمین­های واگذاری، احداث کانال­­ها و شبکه‌های آبیاری، تأسیس شرکت شیار آذربایجان، تأسیس شرکت­های سهامی-زراعی و شرکت­های کشت و صنعت، از عوامل اصلی اسکان شاهسون­ها در دشت مغان و نواحی مجاور بوده است.نتیجه پژوهش بیانگر این است که مجموعه عوامل و اقدامات دولت در بازه زمانی پژوهش، سبب عمران و آبادی دشت مغان شد و شاهسون‌ها هم از این قضیه استقبال کردند و به‌تدریج مشغول زراعت و کار در صنایع جدید ‌شدند. همچنین شاهسون‌ها در نقاطی که امکان دریافت زمین و کشاورزی وجود داشته است، اسکان ‌یافتند.  https://irhj.sbu.ac.ir/article_106058.html نظام رفتگری در شیراز دوره پهلوی، به ‌عنوان بخشی از فرایند نوسازی و مدرنیزاسیون شهری، با تحولات اجتماعی و چالش‌های ساختاری مواجه بود. دو سؤال اصلی پژوهش این است که رفتگران به عنوان قشر نوپدیدِ برآمده از مدرنیته، در شهری سنتی مانند شیراز با چه چالش‌های اجتماعی، نهادی و اقتصادی مواجه بودند؟ و سیاست‌های نوسازی و تمرکزگرایی دولت مرکزی چه تأثیری بر نظام رفتگری و تغییرات ساختاری آن در شیراز دوره پهلوی داشت؟ این مطالعه با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از اسناد آرشیوی، گزارش‌های مطبوعات محلی و منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که رفتگران، فراتر از وظایف فنّی، نظیر نظافت معابر و مدیریت پسماند، نقش‌های چندوجهی شامل لایروبی جوی‌ها، حمل زباله به خارج شهر، آبیاری درختان و حتی مشارکت در عملیات آتش‌نشانی ایفا می‌کردند. این فعالیت‌ها نه ‌تنها به بهبود بهداشت و نظم شهری کمک کرد، بلکه به‌ عنوان نمادی از اقتدار دولت و نظم اجتماعی در فضاهای عمومی عمل می‌کرد. هم‌راستا با سیاست‌های تمرکزگرایانۀ پهلوی و تقویت نهادهای بوروکراتیک محلی، فعالیت‌های رفتگران ساختارمند شد، اما این قشر با مشکلات متعددی مثل حقوق ناچیز، تأخیر مکرر در پرداخت‌ها، نبود بیمۀ اجتماعی، فقدان امنیت شغلی، تبعیض فضایی در تخصیص منابع شهری و نبود مسکن سازمانی مواجه بودند. ورود ابزارهای مکانیزه، تقسیم کار نوین و استفاده از لباس فرم، اگرچه ظاهر کار را بهبود بخشید، اما نتوانست نابرابری‌های عمیق اجتماعی و طبقاتی را برطرف کند. این پژوهش نشان می‌دهد که رفتگران با وجود نقش کلیدی در تأمین نظم، امنیت و بهداشت شهری، از حمایت‌های حقوقی و معیشتی کافی برخوردار نبودند.  https://irhj.sbu.ac.ir/article_106103.html از جمله موضوعات مغفول در حوزه مطالعات تاریخ اجتماعی ایران، مطالعه و بررسی تدابیر صحی و درمانی در بین گروه‌های مختلف سنی به‌ویژه اطفال است. بر همین اساس، پژوهش حاضر درصدد پاسخ‌گویی به این سؤال است که در جامعه ایران عصر صفوی، از چه تدابیری برای حفظ صحت و از چه روش‌هایی برای درمان انواع بیماری‌های اطفال استفاده می‌شد؟ پژوهش حاضر مطالعه‌ای میان‌رشته‌ای در دو حوزۀ تاریخ و پزشکی است. متناسب با ماهیت موضوع، داده‌ها و مطالب لازم براساس روش کتابخانه‌ای و از طریق مراجعه به انواع منابع، به‌ویژه نسخ خطی طبی گردآوری شده است. شکل ارائۀ مطالب به‌ صورت توصیفی-تحلیلی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برخلاف منابع تاریخی و سفرنامه‌ها، منابع طبی اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت اطفال در عصر صفوی به دست می‌دهند. متناسب با نظام طبی مبتنی بر اخلاط چهارگانه، رویکرد شناختی (علت‌شناسی) و رفتاری (تدابیر مراقبتی و روش‌های درمانی) در مقابله با انواع بیماری ارائه شده است. با توجه به ضعف بدنی در هنگام تولد، مراعات تدابیر مراقبتی و بهداشتی نقش مهمی در حفظ صحت طفل داشت. بدن طفل در معرض ابتلا به انواع بیماری‌ها قرار داشت. ضمن توصیه به مراعات تدابیر پیشگیرانه، متناسب با نوع بیماری، وضعیت بدنی و سن طفل، کاربرد انواع دارو در اشکال مختلف و اغلب به شکل استفاده خارجی تجویز می‌شد. با توجه به نیاز جامعه امروز برای آشنایی با تدابیر صحی و مراقبتی اطفال، شناسایی و تبیین دیدگاه‌های اطبا در دوره‌های مختلف تاریخی می‌تواند سودمند و کاربردی باشد. https://irhj.sbu.ac.ir/article_106128.html   در این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تاریخی و بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای اسناد، به بررسی عملکرد شورای اقتصاد در مواجهه با بحران تورم در سال‌های 1355 و 1356 پرداخته شده است. با استفاده از اسناد، شامل صورتجلسات شورای اقتصاد، گزارش‌های بانک مرکزی و برنامه‌های عمرانی، تلاش شده است نقش این نهاد در طراحی و اجرای سیاست‌های ضدّ تورمی مورد ارزیابی عینی و علمی قرار گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که افزایش چشمگیر درآمدهای نفتی، همراه با بازنگری شتاب‌زده در برنامه پنجم عمرانی و عدم تطابق حجم تزریق نقدینگی با ظرفیت جذب اقتصاد، منجر به ایجاد فشار تقاضا شد. این فشار، ناشی از رشد سریع تقاضای کلی در شرایطی بود که عرضه و ظرفیت تولیدی اقتصاد نتوانسته بود با آن همگام شود، و در نتیجه زمینه‌ساز تورم و ناپایداری‌های اقتصادی گردید. این شرایط با علائمی از بیماری هلندی همراه بود؛ از جمله تشدید وابستگی به واردات، تضعیف بخش‌های قابل مبادله و جذب منابع به بخش‌های غیرمولد. شورای اقتصاد با اتخاذ سیاست‌های انقباضی مالی و پولی، از جمله بازنگری در پروژه‌های عمرانی و کنترل اعتبارات بانکی، به تشخیص ریشه‌های تورم پرداخت. با این حال، اجرای این سیاست‌ها با موانع ساختاری نهادی و سیاسی، از جمله تمرکز سیاست‌گذاری بر پروژه‌های بلندمدت، ناهماهنگی دستگاه‌های اجرایی و کارکرد معیوب نظام بانکی مواجه شد. https://irhj.sbu.ac.ir/article_106154.html «چالدران» که نام آن در تاریخ ایران با جنگ مشهور صفویان و عثمانی در این ناحیه به سال 920ق/1514م. پیوند خورده است، در تقسیمات جغرافیایی و اداری قلمرو ایران عصر صفوی، جزو ایالت آذربایجان و از توابع خوی به شمار می‌رفت. این ناحیه تا پیش از این رویداد نظامی، عمدتاً در حاشیۀ تحولات تاریخی قرار داشت، اما این نبرد نام آن را به کانون توجهات تاریخی کشاند. مقالۀ پیش‌ رو بر آن است تا با روش تاریخی-تطبیقی، بسامد نام این منطقه را در نقشه‌های ترسیمی اروپاییانی که فرسنگ‌ها دورتر از ایران و در شهرهای اروپایی دربارۀ چهرۀ جغرافیایی ایران عصر صفوی می‌اندیشیدند، تجزیه و تحلیل کند. براساس نقشه‌های اروپایی، این نام برای یک مقطع زمانی خاص، یعنی از نیمۀ سدۀ 10ق/16م. تا نیمۀ سدۀ 11ق/17م، در نقشه‌های اروپایی از ایران پدیدار گردید و بعد از مدتی در نقشه‌ها فراموش شد. بنابراین سؤال مشخص مقاله آن است که در نتیجۀ چه عواملی نام چالدران در مقطع زمانی یادشده پدیدار و سپس به فراموشی سپرده شد؟ یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که برآمدن و برافتادن نام چالدران در نقشه‌نگاری اروپایی، بازتابی از اهمیت ژئوپلیتیک مقطعی رویدادهای تاریخی بوده و نه صرفاً واقعیت‌های طبیعی ناحیۀ مورد نظر. به عبارت دقیق‌تر، شهرت نبرد چالدران عامل اصلی پدیداری این نام در نقشه‌ها بود و با تثبیت تدریجی روابط صفوی-عثمانی و فروکش‌ کردن منحنی تنش‌های نظامی دو طرف، این نام به‌تدریج از نقشه‌ها فراموش شد. این فرایند، شکاف بین واقعیت‌های بومی و بازنمایی‌های برون‌مرزی در نقشه‌نگاری اروپا را آشکار می‌سازد. https://irhj.sbu.ac.ir/article_106391.html کارکنان دولت به عنوان قشری تأثیرگذار در ادوار مختلف تاریخی، نقش پررنگی در تحولات داخلی داشته و دارند و این موضوع در دورۀ معاصر و عصر سلطه بوروکراسی شدت بیشتری گرفته است. در آغاز حکومت پهلوی اول، کارمندان دولت برای احقاق حق خویش، با ­توسل ­به اعتصاب و تعطیلی ادارات به ­مثابه روشی اعتراضی و کنشی نوین، دولت­ وقت را تحت فشار قرار دادند و امتیازاتی دریافت کردند. مسئله این مقاله، تبیین کنشگری کارکنان وزارتخانه­های مختلف پایتخت برای افزایش حقوق و تسهیلات و اعتراض به تصمیم کمیسیون بودجه مبنی ­بر کاهش حقوق دریافتی آنها و تبعات آن است. نگارندگان با تکیه ­بر اسناد، خاطرات، قوانین و مذاکرات مجلس و به‌ویژه روزنامه­ها درصدد بوده‌اند به این پرسش پاسخ دهند که علل، روند و پیامدهای اولین تحصن عمومی کارمندان دولت در سلطنت رضاشاه پهلوی چه بوده است؟ یافته­های تحقیق نشان می­دهد که اولین اعتصاب عمومی کارمندان دولت در ابتدای حکومت رضاشاه، معلول ترس و نگرانی آنها به خاطر کاهش حقوق و مختل شدن امور معیشتی و رفاهی، گرانی و تورم فزاینده بود و بحران اداری و تحصن در محوطۀ ساختمان مجلس شورای ملی، هم نمایندگان را از تصویب برنامه کمیسیون بودجه منصرف کرد و هم در نتیجۀ افزایش انتقاد از عملکرد مستوفی‌الممالک، علت تامّه­ای بر استعفای او شدند. https://irhj.sbu.ac.ir/article_106342.html اشغال ایران در جنگ جهانی دوم تغییرات زیادی در حوزه سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و روابط خارجی ایران به وجود آورد. پیش از جنگ، آلمان یکی از شرکای اصلی تجاری ایران بود، اما با اشغال ایران، آمریکا جایگزین آن گردید. پژوهش حاضر با هدف بررسی روابط بازرگانی ایران و آمریکا در طول جنگ جهانی دوم، میزان و تنوع کالاهای مبادلاتی، و دلایل نوسانات این مبادلات انجام شده است. این مطالعه با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تمرکز بر منابع کتابخانه‌ای و اسنادی، به‌ویژه احصائیه‌های تجاری ایران و آمارهای منتشرشده توسط بانک ملی و اداره کل گمرک، به رشته تحریر درآمده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در دوره جنگ جهانی دوم، حجم و ارزش مبادلات تجاری میان ایران و آمریکا، به‌ویژه واردات ایران از این کشور، روند افزایشی داشته و آمریکا به دومین شریک تجاری ایران تبدیل شده است. عوامل اصلی این تغییر شامل حضور نظامی آمریکا در ایران، استخدام مستشاران نظامی و اقتصادی آمریکایی، اجرای قانون وام و اجاره آمریکا، تلاش ایران برای کاهش نفوذ انگلیس و شوروی با کمک یک نیروی سوم (آمریکا)، و تغییر سیاست انزواطلبانه آمریکا به سمت حضور فعالانه در سراسر جهان است. این عوامل تأثیر چشم‌گیری بر گسترش تجارت ایران و آمریکا در این دوره داشته‌اند... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .. . . . .. . .. . . . . . . . . . .. . . . . . . .. . . . https://irhj.sbu.ac.ir/article_106617.html ساخت هویت نوین رسمی دوره پهلوی اول در جامعه عرب خوزستان با تاکید بر نقش مدارس چکیده: ساخت هویت نوین رسمی دوره پهلوی اول در جامعه عرب خوزستان با تاکید بر نقش مدارس چکیده: سیاست مدرسه‌سازی به‌عنوان یکی از ارکان اصلی برساختن هویت جدید ایرانی در سراسر دوره پهلوی اول دنبال شد. دولت رضاشاه با هدف تمرکز قدرت و تقویت انسجام ملی، سیاست‌های آموزشی نوینی را در سراسر کشور به اجرا گذاشت که جامعه عرب خوزستان نیز از آن مستثنا نبود. این مقاله به بررسی سیاست مدرسه‌سازی و گسترش آموزش نوین در جامعه عرب خوزستان طی سال‌های ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰ش می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که نهضت مدرسه‌سازی در میان اعراب خوزستان از چه اهمیتی برخوردار بود، اهداف آن چگونه تحقق یافت، و گسترش کمی آن شامل کدام مناطق شد. تحقیق حاضر با روش تاریخی و بر پایه اسناد و نشریات دوره رضاشاه انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تأسیس مدارس دولتی در مناطق عرب‌نشین نه‌تنها ابزاری برای گسترش سواد و آموزش بود، بلکه وسیله‌ای برای نفوذ و ترویج عناصر هویت رسمی نوین، ارزش‌های ملی و در عین حال تضعیف هویت محلی به شمار می‌آمد. همچنین روشن شد که در کنار منابع مالی وزارت معارف، نهادهایی چون شرکت نفت و نیروهای ارتش در خوزستان نقش مؤثری در پیشبرد این سیاست داشتند. بر اساس آمار موجود، توجه دولت به نهضت مدرسه‌سازی در جامعه عرب خوزستان بیش از دیگر مناطق کشور بوده است، چراکه این سیاست ابزاری برای تحکیم گفتار هویتی دولت و کنترل منطقه‌ای تلقی می‌شد. کلیدواژه: جامعه عرب خوزستان، نظام آموزش نوین، پهلوی اول، هویت ملی رسمی، مدرسه سازی https://irhj.sbu.ac.ir/article_106618.html مداخلات استعماری انگلیس در ساختار و عملکرد ادارات پست ایران مطالعه موردی اداره پُست آبادان و اهواز با شروع جنگ جهانی اول به دستور فرماندهی نظامی بریتانیا، نُه دفتر پُستی در آبادان و اهواز و دیگر نقاط جنوب ایران تأسیس شد و آغاز به کار کرد. پس از پایان جنگ، دولت ایران از یک سو به ‌عنوان دولتی مستقل که می‌خواست در کنگره جهانی پُست شرکت کند و از سوی دیگر به منظور بهره‌برداری از عواید پُستی، باب مکاتبه با سفارت بریتانیا در تهران را گشود و از دولت انگلستان خواست دفاتر نُه‌گانه خود را در جنوب ایران منحل نموده و همه آنها را به دولت ایران واگذار کند. مقاله حاضر با استفاده از روش تحقیق اسنادی – تحلیلی بر پایه اسناد وزارت خارجه، در مقام پاسخ به این سئوال است که مواجهه دولت ایران با دفاتر پُست بریتانیا در بحبوحه ناتوانی‌های برآمده از آسیب‌های بی‌شمار جنگ و آشفتگی‌های فراوان داخلی چگونه بود و برای پایان ‌دادن به سلطه استعماری انگلستان از قانون انحصار پُست چه اقداماتی انجام داد؟ نتایج این تحقیق موید این واقعیت است که مقامات دولتی که در این دوره حافظ منافع ملی و متولی امور پستی بودند، نه تنها متوجه عملکرد استعماری و تمامیت‌خواهانه انگلیس‌ها بودند، بلکه برای حفظ منافع ملی و احقاق حقوق پایمال شده ملت ایران در دوران نابسامانی‌های حاصل از جنگ جهانی اول و هرج‌ومرج‌های داخلی کشور، از هرگونه اقدامی که در این وجیزه بدانها اشاراتی شده است، فروگذار نکردند. واژگان کلیدی: جنگ جهانی اول، مداخلات استعماری، اداره پُست آبادان، اداره پُست اهواز، خلیج فارس. https://irhj.sbu.ac.ir/article_106619.html مسائل و مشکلات تجارت ایران در عصر قاجار از مهم‌ترین دغدغه‌های روزنامه اختر به شمار می‌آمد. این روزنامه که در استانبول و خارج از قلمرو سیاسی ایران منتشر می شد، به دلیل برخورداری از مصونیت نسبی در برابر سانسور حکومتی، توانست با آزادی بیشتری به بیان دیدگاه‌های اقتصادی و اجتماعی بپردازد. اختر به‌شدت تحت تأثیر اندیشه‌های لیبرالیسم اقتصادی اروپا و به‌ویژه نظریات آدام اسمیت قرار داشت و با بهره‌گیری از این رویکرد، اوضاع نابسامان تجارت ایران را تحلیل کرده و در قالب مقالات متعدد، ضمن نقد شرایط موجود، راهکارهایی برای اصلاح آن ارائه می‌داد. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس تحلیل محتوای مقالات روزنامه اختر انجام شده است. پرسش اصلی تحقیق این است که روزنامه اختر چه موانع عمده‌ای را در مسیر توسعه تجارت ایران در عصر قاجار شناسایی کرده و چه راهکارهایی را برای برون‌رفت از آن‌ها پیشنهاد داده است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که اختر عواملی همچون انفعال و بی‌توجهی دولت، فقدان سازماندهی اقتصادی، تقلب در تولید کالاهای داخلی، تراز منفی بازرگانی و نبود قوانین و چارچوب‌های نوین تجاری را از مهم ترین موانع توسعه تجارت ایران قلمداد می کرد. این روزنامه در کنار نقد مشکلات موجود، بر ضرورت ایجاد نهادهای اقتصادی مدرن از جمله شرکت‌های تجاری، بانک، بیمه و نمایشگاه‌های بین‌المللی تأکید داشت و آن‌ها را پیش‌شرط ورود ایران به عرصه تجارت جهانی می‌دانست. بر این اساس می‌توان گفت اختر با رویکردی اصلاح‌گرایانه و با الهام از الگوهای اقتصادی غربی، بر نوسازی ساختار سنتی تجارت ایران و انطباق آن با تحولات جهانی تأکید ویژه‌ای داشته است. https://irhj.sbu.ac.ir/article_106620.html مشروعیت دولت‌ها مسئله‌ای از گذشته تا به امروز برای حکمرانان در ایران است. مشروعیت برای همه دولت‌ها امری نسبی است و هیچ دولتی مشروعیت تام و مطلق نداشته و نخواهد داشت. بسیاری از دولت‌ها در ایران نیز با مسئله مشروعیت دست‌به‌گریبان شده و حتی در این امر دچار بحران نیز شده‌اند. دولت نادرشاه باوجود قدرت نظامی قاهره آن و پیروزی بر دشمنان اشغالگر از بدو تأسیس سلسله افشاری با مسئله مشروعیت مواجه شد و در طی زمان این مسئله تبدیل به بحران مشروعیت شد. این مقاله با استفاده از روش تاریخی به دنبال پاسخ به این پرسش است که علل و زمینه‌های بحران مشروعیت دولت نادری چه بود و واکنش نادر در مقابل این بحران چه بوده است؟ یافته‌های پژوهش بر آن است دو گونه علل و زمینه‌های خاستگاهی و کارکردی باعث ایجاد مشکل و سپس بحران در مشروعیت دولت نادری شدند. از منظر خاستگاهی وجود مشروعیت ریشه‌دار رقیب و فقدان مشروعیت تباری از چالش‌هایی بودند که همواره نادر با آنها دست‌به‌گریبان بود. طبق یافته پژوهش حاضر، هر چند دولت نادری از سستی مشروعیت خاستگاهی رنج می برد، اما مشروعیت کارکردی عوامل به‌مراتب مهم‌تری بودند که زمینه فرسایش مشروعیت و بحرانی ساختن آن را موجب شدند. عملکرد مبتنی بر جباریت، فرسایش مشروعیت را دوچندان کرده و به ان سرعت می بخشید. ناکارآمدی و کژکارکردی دولت از عوامل دیگری در زمینه فرسایش مشروعیت محسوب می‎شوند، بحران در هویت و مشارکت، تلاش برای دگرگون‌سازی مبانی مشروعیت مذهبی و گسست رابطه دانش-قدرت در مشروعیت‌سازی از علل اصلی پیدایش بحران در مشروعیت دولت نادری بود. https://irhj.sbu.ac.ir/article_106668.html مهاجرت در دوره قاجار پدیده‌ای پیچیده و چندبعدی بود که ریشه در ساختارهای ناعادلانه سیاسی، اقتصادی و محیط زیستی داشت. این پژوهش با بهره‌گیری از چارچوب نظریه خشونت ساختاری یوهان گالتونگ، به بررسی علل مهاجرت‌های داخلی و خارجی در این دوره می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه محرومیت سیستماتیک از نیازهای اساسی انسان (مانند بقا، رفاه و آسایش، امنیت و تعادل محیط زیستی) به جابجایی‌های اجباری دامن زد. داده‌های این تحقیق مبتنی بر ٦٨ گزارش مستند از سفرنامه‌های عصر قاجار است که خشونت ساختاری را در سه بعد محیط زیستی ، سیاسی و اقتصادی تحلیل می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ناکارآمدی نهادهای حکومتی و سیاست‌های تبعیض‌آمیز، مهاجرت را به راه‌حلی اجتناب‌ناپذیر برای بقا تبدیل کرد. همچنین، از نظر جغرافیایی، مناطق مرکزی، غربی و شمالی ایران به دلیل مواجهه با ترکیبی از این عوامل، بیشترین سهم را در مهاجرت‌فرستی داشتند، در حالی که مقاصدی مانند تهران(به عنوان پایتخت و تمرکز قدرت) و کشورهای همسایه (روسیه و عثمانی) به عنوان کانون های اصلی مناطق مهاجرپذیر عمل کردند. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی، مهاجرت در عصر قاجار را نه یک انتخاب فردی، بلکه پیامد مستقیم ساختارهای ناعادلانه می‌داند و چارچوبی تحلیلی برای درک بحران‌های مشابه در سایر دوره‌های تاریخی ارائه می‌دهد. مطالعه حاضر از جنبه های نظری و روش شناختی حائز اهمیت است و با ارائه تحلیل کمّی و کیفی، درکی نوین از پویایی های جمعیتی این دوره تاریخی ارائه می کند. در نهایت، این تحقیق بر آن است که خشونت ساختاری به عنوان نیرویی محرک، زمینه ساز یکی از مهم ترین تحولات جمعیتی دوران قاجار بود. https://irhj.sbu.ac.ir/article_106725.html «سمط العلی للحضره العلیا» و «نسائم الاسحار من لطائم الاخبار» دو اثرِ ارزشمند ناصرالدین منشی کرمانی، مورّخ، ادیب و رئیس دیوان رسائل کرمان همزمان با حکومتِ قراختاییان است. کتابِ نخست، از جمله منابعِ مهم تاریخِ محلی کرمان طی قرن هفتم و اوایل قرن هشتم و کتاب دوّم نیز اثری ذی قیمت در تاریخ وزراء است و هر دو به زبان فارسی نگاشته شده اند. البته یکی با نثری منشیانه و فنّی و دیگری با نثرینسبتاً ساده و روان، نگارش یافته اند. اگرچه تاکنون راجع به ویژگی های سبکی نثرِ این دو اثر، پژوهش هایی انجام شده است اما نوشتارِ حاضر با بهره گیری از روش مطالعات تاریخی و با رویکردی تحلیلی به وجهی دیگر از نثر آثارِ مزبور پرداخته است. در همین راستا پرسش اصلی نوشتار حاضر عبارت از این است که از منظرِ نثرِ «سمط العلی للحضره العلیا» و «نسائم الاسحار من لطائم الاخبار»، ناصرالدین منشی کرمانی، چه رویکرد مذهبی داشته و آیا این رویکرد در ادبیاتِ نگارشِ وی مشهود است؟ یافته های پژوهش نشانگر آن است که بر اساسِ نثرِ «سِمط العلی للحضره العلیا» و «نسائم الاسحار مِن لطائم الاخبار» ناصرالدین منشی کرمانی در کنارِ ارائهء دیدگاهی مثبت در بابِ خلفایِ راشدین و پرداختن به وصفِ و نعتِ آنان؛ از ائمهء شیعه نیز به نیکی یاد کرده است و این امر تا حد زیادی رویکرد آزادمنشانه و به دور از تعصّب وی را نشان می دهد. به عبارت بهتر وی در معرفی اشخاص بیشتر از آنکه مذهبِ آنها را مد نظر داشته باشد به عملکردشان نگاه کرده است. https://irhj.sbu.ac.ir/article_106734.html پژوهش حاضر با تکیه بر چارچوب نظری گئورگ زیمل و مفاهیمی چون اقتصاد پولی، مصرف، کار زنان، قناعت، ولخرجی و ازدواج برای پول، به تحلیل نقش زنان شهری دوره‌ی قاجار در مدیریت اقتصادی خانواده می‌پردازد. این پژوهش با تمرکز بر روزنامه‌های منتشرشده در ایران بین سال‌های ۱۳۱۹ تا ۱۳۴۳ هجری قمری، جامعه‌ی شهری قاجار را بررسی می‌کند. زنان دوره‌ی قاجار به سه گروه شهری، روستایی و ایلیاتی تقسیم می‌شدند که هر یک نقش متفاوتی در اقتصاد خانواده ایفا می‌کردند؛ در حالی که زنان روستایی و ایلیاتی مشارکت مستقیم‌تری در تولید و درآمد خانوار داشتند، نقش زنان شهری عمدتاً مدیریتی و نظارتی و در چارچوب مصرف و سامان‌دهی اقتصاد خانه تعریف می‌شد.روزنامه‌های آن دوره نمایانگر نگرش جامعه نسبت به تغییر و ارتقای نقش زنان شهری در اقتصاد خانواده هستند. این روزنامه‌‌ها با نقد ولخرجی و ترجیح کالاهای وارداتی، زنان را به قناعت ترغیب و نقش جدیدی برای آنان تعریف می‌کردند. همچنین تشویق به کسب درآمد از طریق آموزش هنرهای دستی و کارخانه‌های مختص زنان، راهکارهایی برای توانمندسازی اقتصادی مطرح شدند. روزنامه‌ها همچنین به پیامدهای اجتماعی بیکاری و فقدان فرصت‌های شغلی برای زنان اشاره کرده و ارتباط آن را با رفتارهای خلاف هنجار بررسی کردند که این موضوع یکی از شیوه‌های انتقادی بود که توسط روزنامه ها به طور مداوم پیگیری می‌شد. پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی با تحلیل محتوای کیفی روزنامه‌ها و استفاده از منابع کتابخانه‌ای، به این پرسش پاسخ می‌دهد چگونه زنان شهری در مدیریت اقتصادی خانواده نقش ایفا کردند و روزنامه‌ها چه نگرشی نسبت به این نقش داشتند. یافته‌ها نشان می‌دهد روزنامه‌ها در تغییر نگرش سنتی نسبت به نقش اقتصادی زنان شهری فعال بودند و آنان را به استقلال نسبی اقتصادی، تصمیم‌گیری در ازدواج و حفظ کرامت فردی تشویق می‌کردند؛ موضوعی که با مؤلفه‌های اقتصاد پولی و مصرف در نظریه‌ی زیمل قابل تبیین است.