نوع مقاله : مقاله پژوهشی
چکیده تصویری
عنوان مقاله English
نویسندگان English
In 53 BC, the Roman commander Crassus invaded northern Mesopotamia from Syria to crush Parthian resistance and advance southward. In a decisive battle, he was defeated and killed by the Arsacid commander Surena. Because this commander shared the name of the powerful landowning Suren clan of Sistan, and based on assumptions about the feudal nature of the Parthian Empire, many scholars have long regarded Surena simply as the head of the Suren clan assisting the King of Kings from his personal domain. However, this traditional view overlooks significant references in the sources and pays insufficient attention to the administrative structure of the western Parthian Empire, particularly within the geographical context of the Battle of Carrhae. Therefore, using content analysis, this research investigates the primary question: What position did Surena hold within the administrative structure of the Parthian Empire? The findings reveal that the Arsacids organized the western part of their empire hierarchically. Beneath the King of Kings, the highest authority was the “Satrap of Satraps,” held by a member of the royal family based in Media. Subordinate to this position was the bitaxš of Mesopotamia, who was responsible for managing military and likely administrative affairs across the territories between Media and Syria. Descriptions of Surena by classical historians such as Plutarch and Cassius Dio align closely with the defined position of the bitaxš of Mesopotamia. Thus, he can be identified as holding this important administrative office within the Parthian Empire during that period.
Introduction
For approximately a century following the coronation of Arsaces, the Parthian Empire struggled to establish dominance in Western Asia. However, from the second half of the 2nd century BC, Mithridates I expanded the empire between the Oxus and Euphrates, a position later consolidated by Mithridates II. Despite subsequent dynastic conflicts and challenges in the northwest, the Parthians regained strength under Sinatruces and Phraates III, enabling them to effectively confront Roman incursions during the reign of Orodes II in 53 BC.
Conversely, while Rome possessed a longer history of statecraft, its expansion was more gradual. Following the Third Macedonian War (171–168 BC) and the annexation of Carthage during the Third Punic War (150–146 BC), Rome established a strong presence in North Africa. Subsequent expansions reached Asia Minor, southern Gaul, Cilicia, and the Balkans. Until 63 BC, Rome was engaged in conflicts with Mithridates VI of Pontus (Le Glay et al., 2009: 129; Olbrycht, 2009; Mayor, 2010). Following the division of territory among the first “Triumvirate”—Pompey, Caesar, and Crassus—Crassus assumed the governorship of Syria to expand Roman influence eastward.Extensive research has focused on Roman objectives in the Battle of Carrhae (e.g., Braund, 1993; Mattern-Parkes, 2003; Overtoom, 2017; Smykov, 2019; Madejski, 2020; Łuć, 2021), yet the Parthian side remains understudied due to limited data and a Roman-centric scholarly bias. While Crassus’s role is well documented, little is known about his rival, Surena, beyond Plutarch’s accounts. Due to the perception of the Parthian state as a loosely organized feudal system, Surena’s precise position within the imperial administrative hierarchy has been overlooked.
Existing scholarship often identifies Surena as a prominent landowner or a member of the Suren clan from Sistan (Christensen, 1935: 10; Tarn, 1938: 306–307; Pirnia, 2012: 1895–2164; Bivar, 2004: 152–153; Shahbazi, 1993; Gazrani, 2018: 25–55; Schippman, 2019: 46; Altheim & Stiehl, 2009: 76; Olbrycht, 2003: 84–86; Hauser, 2006: 306–308). Some suggest that he commanded a private retinue of 10,000 men (Schippman, 2019: 46) or held a unique status involving the Suren clan’s cooperation with the central government (Wolsky, 2004: 103–104). While Overtoom (2025: 339–353) notes the difficulty of pinpointing the Suren clan’s exact placement, he agrees that Surena belonged to the great Parthian aristocratic families. Consequently, this research asks: What was Surena’s specific position within the Parthian administrative structure?
Materials and Methods
This study uses a historical-analytical approach to examine the administrative role of the general Surena within the Parthian Empire. The main goal is to move beyond the traditional view of Surena as merely a feudal warlord and instead place him within the formal state hierarchy. To achieve this, the research is structured around three core methodological pillars: source criticism, comparative institutional analysis, and structural modeling.
The primary data come from ancient historical writings, especially the works of Plutarch, which offer key details about Surena’s title and his role in the Battle of Carrhae. In addition, secondary scholarly studies are used to support interpretation. Since Greco-Roman authors often had biases, a careful source-critical process was applied. This involved checking classical descriptions against archaeological findings to distinguish literary exaggeration from actual administrative functions.
To avoid oversimplifying the Parthian system as purely feudal, the study compares administrative roles in Parthian western territories—particularly the offices of “Satrap of Satraps” and bitaxš—with similar bureaucratic positions in other contemporary Near Eastern empires. This comparison helps show that Surena’s authority was not just personal or private but part of a structured state system. A further step involved analyzing the meaning and usage of key administrative terms, such as bitaxš (interpreted as “second after the king”). By tracing the etymology and practical functions of such titles, the research estimates the scope of military and civil jurisdiction attached to them. This information was then used to build a structural model of Parthian administration, illustrating how central power in Media related to regional governance in Mesopotamia. By combining these methods—source criticism, comparative institutional analysis, and structural modeling—the study aims to construct a more accurate and nuanced picture of Surena’s official position. In doing so, it shifts the focus from a personality-centered narrative to a broader, system-centered understanding of Parthian governance.
Result and Discussion
The prevailing assumption of administrative decentralization within the Parthian Empire has led researchers to interpret existing sources primarily in favor of a decentralized, “muluk al-tawa'if” (petty-kingdom) administrative structure. At the same time, however, scholars have sought to distinguish between several distinct administrative spheres within the Parthian imperial administration. Accordingly, the central region of the empire consisted of administrative districts and other units whose officials were appointed and dismissed by the King of Kings; surrounding this core were various semi-independent kingdoms, each linked to the central government under specific terms. The King of Kings directly administered the central region, having divided it into various administrative units. Due to the vast extent of the Parthian Empire, the King entrusted the administration of its western section to an official known as the “Satrap of Satraps”—who likely resided in Media and governed the territories situated between Media and the Euphrates River. This official was apparently usually selected from among members of the royal family and had other officials serving under him. One of these officials governed Mesopotamia and the surrounding regions—extending from east of the Tigris to west of the Euphrates—and held the title of “bitaxš.” Etymologically, the term “bitaxš” signifies the person ranking second only to the king; given that the “Satrap of Satraps” was himself a member of the royal family, it can be inferred that “bitaxš” referred to a tier of administrative officials who stood at the apex of the imperial administrative structure, immediately below the royal family.
At the beginning of King Orodes’ reign, Mithridates—the king’s brother, who had fled to Rome—attempted to secure Roman support to reclaim the throne and, after some time, invaded southern Mesopotamia. Around the same time, Crassus, who had been appointed governor of Syria by the Senate with broad authority, invaded northern Mesopotamia. In response to these attacks, the Parthians initially focused on southern Mesopotamia to defeat Mithridates, and they succeeded in doing so. During this campaign, Surena served under the king’s command, whereas in northern Mesopotamia, Sillaces—likely the governor of the northwestern region—was defeated following Crassus’s attacks. The following year, Crassus resumed his offensive, and in response, Orodes dispatched Surena at the head of an army to confront him. In Greco-Roman sources, Surena is described as holding the second-highest rank after the king—a status reminiscent of the “bitaxš.” Furthermore, it appears that the entirety of Mesopotamia constituted Surena’s sphere of military operations, implying a rank equivalent to that of the “bitaxš” of Mesopotamia. Although available sources are insufficient to reach a definitive conclusion, there is no reliable evidence attributing Surena to a different geographical region or administrative role within the Parthian Empire; conversely, an analysis of the empire’s administrative structure suggests that his position as “bitaxš” of Mesopotamia is probable.
Conclusions
In 53 BC, Crassus, governor of Roman Syria, invaded northern Mesopotamia to complete his campaign from the previous year. In response, Orodes II, the Parthian King of Kings, dispatched General Surena to confront him while marching toward Armenia to break the Roman-Armenian alliance. Scholars have long linked the name Surena to the Suren clan of Sistan. Thus, the commander at Carrhae has traditionally been viewed as a Suren clan leader—a prominent feudal lord in Sistan who utilized his private retinue to aid the king. However, surviving accounts of Carrhae do not necessarily support this interpretation. A detailed examination of the Parthian western administrative structure offers a more precise understanding of Surena’s position. During this era, a “Satrap of Satraps” governed the western empire from Media. Subordinate to him was the bitaxš, responsible for the military and administrative oversight of Mesopotamia. The term bitaxš means “the second after the king,” a title that Plutarch explicitly grants to Surena. His military jurisdiction included both northern and southern Mesopotamia. Therefore, evidence suggests that at the beginning of Orodes II’s reign, Surena—a member of the powerful Suren clan—was appointed bitaxš of Mesopotamia and was serving in this official capacity during the Battle of Carrhae.
کلیدواژه‌ها English
مقدمه
تا حدود یک سده پس از تاج‌گذاری ارشک، پادشاهی اشکانی نتوانست خود را به‌عنوان قدرت غالب در آسیای غربی تثبیت کند؛ اما از نیمۀ دوم سدۀ دوم ق.م. مهرداد یکم (حدود ۱۷۱ یا ۱۶۵/۱۶۴ تا ۱۳۲ ق.م.) با گشودن سرزمینهای میان آمودریا و فرات، به این هدف دست یافت. پس از او، مهرداد دوم (حدود ۱۲۱ تا ۹۱ ق.م.) با غلبه بر مشکلات موجود، جایگاه اشکانیان را در این مسیر استوار ساخت. هرچند پس از درگذشت وی، اختلافات درون‌دودمانی افزایش یافت و ظهور قدرت ارمنستان، موقعیت اشکانیان را در شمال‌غربی قلمروشان با دشواری‌هایی روبه‌رو کرد، اما با بر تخت نشستن سیناتروک (تا حدود ۷۰/۶۹ ق.م.) و سپس فرهاد سوم (حدود ۷۰/۶۹ تا ۵۷ ق.م.)، اشکانیان به‌تدریج توانستند قدرت پیشین خود را بازیابند. سرانجام، هنگامی که در سال ۵۳ ق.م. و در دوران پادشاهی ارد دوم (۵۷ تا ۳۸ ق.م.) مورد حملۀ رومیان قرار گرفتند، از توان لازم برای مقابله با این تهدید برخوردار بودند.
در سوی مقابل، رومیان اگرچه پیشینه‌ای قدیمی‌تر از اشکانیان در امر کشورداری داشتند، روند گسترش قدرتشان نسبت به رقیب شرقی آهسته‌تر بود. آنان پس از پیروزی در جنگ سوم مقدونی در فاصله سال‌های ۱۷۱ تا ۱۶۸ ق.م.، سرانجام در سال‌های ۱۴۸ تا ۱۴۶ ق.م. این سرزمین را به یکی از استان‌های روم تبدیل کردند. همچنین در فاصله سال‌های ۱۵۰ تا ۱۴۶ ق.م.، در جنگ سوم پونیک، کارتاژ را شکست دادند و این دولت را به‌طور کامل از صحنۀ سیاسی جهان حذف کردند و در شمال آفریقا جای پای استواری به دست آوردند. از سال ۱۳۳ تا ۱۲۶ ق.م. نیز در غرب آسیای کوچک نفوذ کردند؛ در فاصله سال‌های ۱۲۵ تا ۱۱۸ ق.م. جنوب فرانسۀ کنونی را گشودند و تا سال ۱۰۱ ق.م. به کیلیکیه رسیدند؛ در حالی که تا سال ۱۰۷ ق.م. بالکان را به‌طور کامل تابع خود کرده بودند. رومیان تا سال ۶۳ ق.م. همچنان درگیر جنگ با یکی از نوادگان هخامنشیان در آسیای کوچک، یعنی مهرداد ششم پنتی، بودند( (Le Glay and Others 2009, 127–129؛ Olbrycht 2009؛Mayor 2010. ). پس از آنکه اعضای نخستین «فرمانروایی سه‌نفره»[i] در تاریخ روم، یعنی گنایوس پمپی[ii]، یولیوس سزار[iii] و مارکوس لیکینیوس کراسوس[iv]، قلمرو نفوذ خود را میان خویش تقسیم کردند، کراسوس با دریافت فرمانداری سوریه و با هدف گسترش نفوذ روم در شرق، راهی این سرزمین شد.
دربارۀ نبرد مشهور حران، پژوهش‌های فراوانی انجام شده است؛ بااین‌حال، بیشتر این مطالعات بر شناخت وضعیت رومیان و اهداف آنان از آغاز چنین جنگی تمرکز داشته‌اند (برای نمونه نک. Braund 1993؛ Mattern-Parkes 2003؛ Overtoom 2017؛ Smykov 2019؛ Madejski 2020؛ Ƚuć 2021). در مقابل، بررسی ویژگی‌های طرف اشکانی، چه به دلیل محدودیت دادههای موجود و چه به سبب گرایش بیشتر پژوهشگران به بررسی تاریخ روم، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در این زمان، کراسوس یکی از مهم‌ترین مناصب اداری–نظامی روم، یعنی فرمانداری سوریه، را در اختیار داشت؛ اما اطلاعات موجود درباره رقیب ایرانی او، سورنا، بسیار محدود است و پژوهشگران معمولاً در این زمینه بیش از همه بر گزارش برجای‌مانده از پلوتارک تکیه کردهاند. با وجود آنکه بررسی جایگاه سورنا در چارچوب ساختار اداری شاهنشاهی اشکانی، رویکردی منطقی به نظر میرسد، تصور رایج از ساختاری سست‌بنیان و ملوک‌الطوایفی برای شاهنشاهی اشکانی سبب شده است که این مسئله مهم کمتر مورد توجه قرار گیرد. ازاین‌رو، پرسش اصلی پژوهش حاضر آن است که سورنا در ساختار اداری شاهنشاهی اشکانی چه جایگاهی داشته است؟ یافته‌های این پژوهش می‌تواند در شناخت شیوه‌های کشورداری اشکانیان و درک بهتر عملکرد آنان در مدیریت بحران‌ها سودمند باشد.
دربارۀ این مسئله، تاکنون پژوهش مستقلی انجام نشده است؛ بااین‌حال، برخی پژوهشگران در آثار خود به آن پرداخته‌اند. کریستنسن، که سورنا را از زمین‌داران بزرگ می‌دانست، نیروهای تحت فرمان او را نیز از وابستگانش به شمار می‌آورد (کریستنسن ۱۳۱۴، ۱۰). تارن نیز دیدگاهی مشابه داشت و سورنا را به خاندان فرمانروای وقت سیستان، یعنی هندوسکاییان، نسبت می‌داد که قلمرو فرمانروایی‌شان در همان ناحیه قرار داشت .(Tarn 1938, 306–307, 344–347) پیرنیا، با تکیه بر گزارش پلوتارک، او را از زمین‌داران بزرگ می‌دانست که «سپه‌سالاری کل قوای مملکت» را بر عهده داشت (پیرنیا ۱۳۹۱، ۱۸۹۵، ۲۱۶۴). بیوار نیز او را با رستم مقایسه کرده و به خاندان حکومتگر سیستان در این دوره نسبت داده است (بیوار ۱۳۸۰، ۱۵۲–۱۵۳؛ ۱۳۹۳، ۴۱). شهبازی نیز کوشیده است میان خاندان‌های سام و سورن در سیستان ارتباطی بیابد (Shahbazi 1993).
گازرانی نیز که سورنا را رئیس خاندان سورن میداند، دیدگاهی مشابه ارائه کرده است (گازرانی ۱۳۹۷، ۲۵–۵۵). شیپمان، به پیروی از پلوتارک، او را دومین شخص پس از پادشاه با یک یگان وابستۀ ده‌هزارنفری معرفی میکند (شیپمان ۱۳۹۸، ۴۶). آلتهایم و اشتیل نیز او را در چارچوب خاندان سورن قرار داده و به سکستان نسبت میدهند و گردآوری نیروی پرشمار توسط وی را ناشی از قلمرو گستردۀ فرمانروایی‌اش می‌دانند (آلتهایم و اشتیل ۱۳۸۸، ۷۶). به نظر میرسد البریخت نیز با نگاهی کلی به ساختار اجتماعی شاهنشاهی اشکانی، دیدگاهی نزدیک به این برداشت دارد .(Olbrycht 2003, 84–86) هاوسر، اگرچه دربارۀ ساختارهای شاهنشاهی اشکانی دیدگاهی متفاوت دارد، استقلال نسبی خاندان سورن در سیستان و همکاری آنان با دولت مرکزی اشکانی را می‌پذیرد (Hauser 2006, 306–308).
ولسکی، که در پی شناخت دلایل قدرت‌یابی خاندان سورن است، معتقد است پیروزی مهرداد دوم بر سکاها کامل نبود و او ناچار شد تابعیت خاندان سورن را با شرایطی خاص بپذیرد؛ یکی از این شرایط، فرماندهی اعضای خاندان سورن بر نیروهای نظامی اشکانی در هنگام یاری‌رسانی آنان به دولت مرکزی بود (ولسکی ۱۳۸۳، ۱۰۳–۱۰۴). اورتوم، اگرچه جایابی دقیق خاندان سورن را دشوار میداند، اما در نسبت دادن سورنا به خاندان‌های بزرگ اشرافی اشکانی با دیگر پژوهشگران هم‌نظر است. به عقیدۀ او، ارد دوم در جریان جنگ با برادرش مهرداد چهارم، سورنا را مأمور فتح شهرهای شمالی میانرودان کرد؛ هرچند وی در پی تعیین جایگاه دقیق سورنا نیست، اما سردار دیگر اشکانی، یعنی سیلاکس[v]، را زیردست او میداند(Overtoom 2025, 339–353)..
سورنا در منابع
مورخان رومی نام سرداری را که در سال 53 ق.م در دشت حران بر سپاهیان رومی شکستی سخت وارد کرد سورناس (Σουρηνaς) (Plutarch, Crassus, 21,4; Cassius Dio, XL, 26,1) و گاه با پسوند ν به جای ς پایانی مینامند و بنابراین نامی را که در اصل به دست رومیان رسیده بود باید «سورنا» پنداشت. پلوتارک شرح مهمی دربارۀ او آورده است:
«سورنا اصلاً یک مرد معمولی نبود، بلکه از نظر ثروت، نسب و جایگاه، در ردۀ پس از شاه قرار داشت، در حالی که در دلاوری و توانایی، مشهورترینِ پارتیانِ زمان خود بود و از این گذشته، در خوشاندامی و زیبایی مانند نداشت. بار و بنۀ او را در هنگام انجام کارهای شخصیاش ردیفی از هزار شتر جابهجا میکردند و دویست ارابه نیز زنان همخوابهاش را حمل میکردند و هزار سوار زرهپوش و حتی شمار بیشتری سوار سبکاسلحه را به عنوان یگان همراه در خدمت داشت و روی هم رفته از سوار، خادم و برده، نه کمتر از 10 هزار تن در اختیار داشت. از این گذشته او از امتیازی کهن و موروثی برخوردار بود که بر مبنای آن تاج را بر سر شاه اشکانی میگذاشت» (Plutarch, Crassus, 21, 6-7).
چنانکه آمد، این گزارش بسیاری از پژوهشگران را بر آن داشته است تا سورنا را یکی از اعضای خاندان نامدار سورن در سیستان بدانند؛ خاندانی که از دورۀ اشکانی تا پایان دورۀ ساسانی در تاریخ ایران نقش مهمی ایفا کرد. بر اساس این دیدگاه، سورنا یکی از سران خاندان‌های بزرگ زمین‌دار ایرانی بود که در ساختار اداری شاهنشاهی اشکانی، با استقلال قابل توجهی در قلمرو خویش فرمان می‌راند. بااین‌حال، گزارش پلوتارک تصریحی در این باره ندارد. هرچند دلیلی در دست نیست که تعلق سورنا به خاندان بزرگ سورن را رد کنیم و احتمالاً نام باقی‌مانده از او نیز نه نام شخصی، بلکه نام خانوادگی یا وابستگی دودمانی او را نشان میدهد، از سوی دیگر دلیلی نیز نداریم که تصور کنیم اعضای خاندان‌های برجسته همواره در قلمروهای موروثی خود حضور داشته‌اند.
در مقابل، نمونه‌های مهمی از دورۀ بعد، یعنی شاهنشاهی ساسانی، در اختیار داریم که نشان میدهند مقامات اداری برجستۀ کشور به اعضای خاندان‌های مهم واگذار میشد. مهم‌ترین نمونه مرتبط با بحث حاضر، شخصی از خاندان سورن، یعنی مهرنرسی، است که در دوران بهرام گور به مقام هزارپت (hazārpat) رسید و منابع ارمنی نیز بر وابستگی او به خاندان سورن تأکید کردهاند (غازار پارپتسی ۱۳۹۸، ۱۰۴). بنابراین، میتوان الگویی مشابه را برای شاهنشاهی اشکانی نیز در نظر گرفت؛ آنچه در ادامه می‌آید، در تأیید این فرض است.
نخستین بار، استرابن (سدۀ نخست میلادی)، که چند دهه پس از نبرد حران اثر خود را می‌نوشت، از سورنا نام برده و او را στρατηγός (Strategos) نامیده است .(Strabo XVI.1.23) در گزارش پلوتارک، از خادمان یا وابستگان سورنا با واژۀ pelatai و از بردگان او با واژۀ douloi یاد شده است. بسیاری از پژوهشگران از این واژگان، ساختاری شبه‌فئودالی برای شاهنشاهی اشکانی استنباط کردهاند؛ ساختاری که در آن، سورنا با در اختیار داشتن قلمرو و زمین‌های فراوان، از شمار زیادی وابسته و بنده برخوردار بوده است (نک. مقدمه). بااین‌حال، نه‌تنها الزاماً نمی‌توان چنین برداشتی را از این عبارات نتیجه گرفت، بلکه این تفسیر نیز بازتاب‌دهندۀ تمامی واقعیت تاریخی نیست.
تئودورت، مورخ رومی سدۀ پنجم میلادی، دربارۀ شخصی با نام سوئناس (Suenas) در دوران فرمانروایی یزدگرد، تعبیر «دارای هزار بنده» را به کار برده است (Theodoret V.39). وی برای واژۀ بنده از اصطلاح oiketes استفاده میکند که در اینجا نیز ظاهراً به معنای وابستگان شخص مورد نظر است .(Olbrycht 2003, 85)شاید این سوئناس عضوی از خاندان سورن بوده باشد (Ibid.) و ازاین‌رو میتوان احتمال یکسان بودن او با مهرنرسی را مطرح کرد؛ هرچند فیلیپ وود، نام او را صورتی از نام شاهین میداند (Wood 2013, 40). بااین‌حال، شناسایی دقیق هویت او برای بحث حاضر اهمیت اساسی ندارد؛ زیرا نکته مهم آن است که لقب وی، یادآور تعبیر آشنای «هزاربنده» است که در واقع صورتی نادرست از لقب پرکاربرد «هزاربد» در ایران باستان به شمار می‌رود (Gignoux 1991). همان‌گونه که پیش‌تر اشاره شد، این لقب به مهرنرسی سورنی نیز نسبت داده شده است.
گیزلن در بررسی این مقام، بر آن است که مفهوم هزاربد، ریاست بر یگان هزارنفری نخبگان سپاه بوده است (گیزلن ۱۳۸۴، ۳۹–۴۱). بنابراین، در نمونه‌های متأخر یادشده، داشتن شمار زیادی وابسته الزاماً به معنای آن نیست که شخص مورد نظر به‌عنوان مالک یا فئودالی مستقل در قلمرو شخصی خود مستقر بوده باشد؛ بلکه ممکن است، همانند مهرنرسی سورنی در سدۀ پنجم میلادی، صاحب منصبی مهم در دستگاه اجرایی شاهنشاهی بوده باشد. بر همین اساس، میتوان دریافت که سروری سورنا بر وابستگان و بردگان، هرگونه که تفسیر شود، الزاماً به معنای وابستگی او به سرزمین سکستان نیست و او می‌توانسته است در بخش دیگری از شاهنشاهی نیز به خدمت بپردازد.
پلوتارک، افزون بر شرح مفصل نبرد حران، اطلاعات مهم دیگری نیز دربارۀ سورنا ارائه میکند. او در بخشی از گزارش خود بیان میکند که کراسوس در حمله به میانرودان با سورنا و سیلاکس روبه‌رو شد (Plutarch Crassus 21.4). در جای دیگری اشاره میکند که سورنا به شیوۀ مادی‌ها لباس می‌پوشید و آرایش میکرد (Plutarch Crassus 24.2). همچنین، بنا بر گزارش پلوتارک، سورنا پس از پایان نبرد، جشن پیروزی خود را در شهر سلوکیه بر کرانۀ دجله برگزار کرد (Plutarch Crassus 32.1–5). از مجموع گزارش پلوتارک میتوان دریافت که سورنا استقلال عمل چندانی نداشت، بلکه اقدامات او در چارچوب فرمان شاهنشاه انجام میشد. پلوتارک از زبان سورنا و در خطاب به رومیان چنین نقل میکند: «اینکه من دلاوری و نیروی شما را به آزمون گذاشتم، بر خلاف خواستۀ قلبی شاه بود، شاهی که اکنون بنا بر میل خویش به شما حس ملایمت و دوستی خود را به واسطۀ پیشنهاد بستن پیمان صلح و فراهم کردن مسیر امنِ بازگشت، نشان خواهد داد، اگر که شما عقب بنشینید ...» (30,1-2). در جای دیگر وقتی که سورنا، اسبی را به کراسوس پیشکش میکند، آن را از جانب شاه میداند (31,4) که این موارد نشان میدهند از دید پلوتارک و منابعی که او گزارش خود را از آنها برگرفته بود، سورنا کاملاً زیر فرمان شاه عمل میکرد. فلوروس (حدود 74 تا 130 م.) نیز از سورنا و سیلاکس در کنار هم و به عنوان فرماندهان سپاه اشکانی در نبرد حران نام میبرد (Florus XLVI,8) و کاسیوس دیو سیلاکس را σaτρaπευων (satrapeuon) یعنی «ساتراپ» (احتمالاً) شمال غربی میانرودان مینامد (Cassius Dio XL,12,2).
سلسلهمراتب اداری شاهنشاهی اشکانی در غرب قلمرو
پادشاهی اشکانی در میانۀ سدۀ سوم ق.م. به‌صورت یک قدرت منطقه‌ای ظهور کرد و یک سده بعد به قدرتی جهانی تبدیل شد که توانایی اداره سرزمینهایی از آسیای مرکزی تا سوریه را داشت. بااین‌حال، ساختار اداری و اجرایی این پادشاهی ویژگی‌هایی داشت که مورخان را در اطلاق عنوان «امپراتوری» به آن با تردید مواجه کرده است. ازاین‌رو، برخی پژوهشگران اصطلاحاتی چون «اتحادیۀ پارتی» (Parthian Confederation) یا «اتحادیۀ مشترک‌المنافع پارتی» (Parthian Commonwealth) را برای توصیف ساختار این پادشاهی مناسب‌تر از اصطلاح «امپراتوری» دانسته‌اند.
لوکونین، به‌طور کلی، قلمرو شاهنشاهی اشکانی را در سه حوزۀ جغرافیایی–اداری بررسی میکند: میانرودان با ساختار اجتماعی شهری، پادشاهیهای دست‌نشانده در درون قلمرو اشکانی و بخش‌های مرکزی شاهنشاهی (لوکونین ۱۳۸۰، ۱۱۰). البته میتوان میانرودان را نیز بخشی از مناطق مرکزی شاهنشاهی دانست؛ به این معنا که این مناطق مستقیماً زیر نظر شاهنشاه قرار داشتند و او مقام‌های اداری آنها را منصوب میکرد. بااین‌حال، چه در میانرودان و چه در فلات ایران، شهرهای یونانی نیز وجود داشتند که از ساختارهای مستقل خود برخوردار بودند. درواقع، در بخشهایی که مستقیماً زیر نظر شاهنشاه و به‌واسطۀ شهربانها (نک. ادامه) اداره می‌شدند، خاندان‌های محلی کوچک و بزرگ، برخی جماعت‌های دینی (مانند یهودیان) و شماری از شهرهای خودمختار یونانی نیز حضور داشتند که هر یک، بنا بر شرایط خاص خود، به دولت مرکزی وابسته بودند (گرگوراتی ۱۴۰۱، ۱۷۴). افزون بر این، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شاهنشاهی اشکانی وجود دولت‌های کوچک دست‌نشانده‌ای بود که پیرامون قلمرو اشکانی قرار داشتند و هر یک بر اساس شرایطی خاص با دولت مرکزی پیوند داشتند.
قلمرو هخامنشی به چندین واحد اداری بزرگ تقسیم میشد که در رأس هر یک، مقامی با عنوان «خشسهپاون» (xšaҫapāvan)، برابر با فارسی نوین «شهربان»، قرار داشت. یونانیان این عنوان را «ساتراپ» مینامیدند و بر همین اساس، قلمرو زیر فرمان هر شهربان نیز «شهربانی» یا «ساتراپی» خوانده میشد. از شمار دقیق این شهربانی‌ها در دورۀ هخامنشی آگاهی دقیقی در دست نیست و احتمالاً تعداد آنها در دوره‌های مختلف ثابت نبوده است. پس از پیروزی مقدونیان، آنان این ساختار را مناسب یافتند و آن را با شرایط پادشاهی خویش سازگار کردند[vi] (برای تقسیمات اداری سلوکی نک. شروینوایت و کورت ۱۴۰۰، ۸۰–۸۵). از جمله تغییرات احتمالی در ساختار شهربانی‌ها در دورۀ سلوکی، کوچک‌تر شدن قلمرو برخی از آنها بود؛ درحالی‌که شماری دیگر، قلمرو پیشین خود را حفظ کردند یا حتی گسترش یافتند. اشکانیان نیز در آغاز از الگوی ساختار شهربانی‌ها پیروی کردند، اما آنان ناگزیر بودند متناسب با شرایط زمانۀ خویش، تغییراتی در این ساختار ایجاد کنند. به عقیدۀ دیاکونوف، از منابع دست اول باقی‌مانده از دورۀ اشکانی میتوان دریافت که قلمرو به چند شهربانی تقسیم میشد؛ هر شهربانی شامل چند «هوپارخی» (Hyparchi) بود و هر یک از این واحدها نیز به چند «استاتما» (Statma) تقسیم میشد که ظاهراً مجموعه‌ای از چند دهکده را دربر می‌گرفت (دیاکونوف ۱۳۵۱، ۶۲).
به نظر میرسد شهربانی‌های دورۀ اشکانی کوچک‌تر از شهربانی‌های دوره‌های پیشین بوده‌اند (الربروک ۱۴۰۰، ۱۴۷؛ اشمیت ۱۳۹۲، ۲۳۳؛ لوکونین ۱۳۸۰، ۱۲۳–۱۲۴؛ کالج ۱۳۸۸، ۷۲). در رأس هر هوپارخی، یک هوپارخ قرار داشت که احتمالاً مقامی محلی بود و در همکاری با حکومت مرکزی، امور اداری و گردآوری مالیات را سامان می‌داد (دریایی ۱۳۹۳، ۵۰۹). افزون بر این، از مقام‌هایی چون دژبد (dyzpty) و ارگبد (hargbad) نیز از طریق اسناد دست اول آگاهی داریم؛ هرچند وظایف دقیق آنان به‌طور کامل روشن نیست (لوکونین ۱۳۸۰، ۱۲۴؛ ویزهوفر ۱۳۸۰، ۱۸۴؛ بروسیوس ۱۳۹۶، ۱۶۰).
شاید بر اساس معنای لغوی این عنوان‌ها بتوان دارندگان آنها را فرماندهان سازه‌های دفاعی یا پادگان‌های نظامی دانست؛ بااین‌حال، فرای احتمال میدهد که ارگبد مقام فرمانروای دست‌نشانده را داشته و دژبد «کدخدای یک روستای بارودار» بوده است (فرای ۱۳۴۴، ۳۱۱–۳۱۳). به عقیدۀ ولسکی نیز، ارگبدها درواقع فرمانده پادگان‌هایی بودند که اشکانیان در شهرهای یونانی مستقر میکردند تا فعالیت‌های آنان را زیر نظر داشته باشند (ولسکی ۱۳۸۳، ۱۲۱). از وجود برخی مقام‌های دیگر در ساختار شاهنشاهی اشکانی نیز آگاهی داریم؛ از جمله «پیتیخش/بیتخش» [vii](pitiaxš/bitaxš) و «شهربان شهربانها». بااین‌حال، درباره وظایف و محدودۀ نفوذ هر یک از این مقام‌ها اطلاعات اندکی در دست است. دربارۀ معنای لغوی واژۀ بیتخش، دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است. زوندرمان ریشه‌شناسی‌های مختلفی را که بر اساس آغاز «پ» یا «ب» برای این واژه ارائه شده‌اند بررسی کرده و خود خوانش دوم را ترجیح میدهد(Sundermann 1989). با وجود این اختلاف‌ها، بسیاری از پژوهشگران امروزه این واژه را به معنای «دومین کس پس از پادشاه» یا «شاه دوم» تفسیر میکنند (فرای ۱۳۴۴، ۳۳۸؛ لوکونین ۱۳۸۰، ۱۳۶؛ ماتسوخ ۱۳۴۱، ۱۹۱–۱۹۲؛ هینتس ۱۳۹۹، ۲۰۶–۲۱۰).
بااین‌حال، این مقام الزاماً نایب یا جانشین شاه نبود، بلکه منصبی اداری در بخش‌های مختلف شاهنشاهی به شمار می‌رفت که از وظایف و اختیارات دقیق آن اطلاع چندانی نداریم. دیاکونوف بیتخش را مقامی بالاتر از شهربان می‌دانست که احتمالاً چند شهربانی را زیر نظر داشت (دیاکونوف ۱۳۵۱، ۶۳). هینتس، بیتخش در اوایل دورۀ ساسانی را فرمانده نیروهای نظامی می‌دانست (هینتس ۱۳۹۹، ۲۰۷). به عقیدۀ ولسکی، اشکانیان پس از گشودن سرزمینهای جدید، آنها را به استان‌های فرمانبردار تبدیل میکردند و احتمالاً بر رأس هر یک بیتخشی قرار می‌دادند؛ در حالی که شومون اختیارات این مقام در دورۀ اشکانی را با مقام مرزبان مقایسه میکند Wolsky 1383, 131)؛(Chaumont 1986..
ویزهوفر معتقد است که بیتخش‌ها در دورۀ ساسانی احتمالاً همواره از خاندان شاهی بودند؛ بااین‌حال، نه برای این تصور در دورۀ اشکانی دلیل کافی داریم و نه میتوان آن را به آن دوره تعمیم داد (ویزهوفر ۱۳۸۰، ۲۳۲). گزارش مهمی از آمیانوس، مورخ سدۀ چهارم میلادی، می‌تواند در شناخت ماهیت این مقام سودمند باشد. به گفتۀ او «بخش‌های اصلی پارس [= شاهنشاهی ساسانی] زیر فرمان ویتکس [=بیتخش]، یعنی فرمانده سواره‌نظام و شهربانان شاه، قرار دارند...» (Ammianus Marcellinus XXIII.6.14).
او سپس به نام این بخش‌ها اشاره میکند که در میان آنها نام آشور (=میانرودان) و پارس نیز دیده میشود و تمامی سرزمینهای یادشده، مناطق پهناور بوده‌اند(Ibid). بااین‌حال، تا آنجا که می‌دانیم، ساختار اداری شاهنشاهی ساسانی در سطح کوره، تقسیمات جزئی‌تری از فهرست مذکور داشت؛ برای نمونه، پارس در دورۀ ساسانی خود به پنج، شش یا هفت کوره (احتمالاً در دوره‌های مختلف) تقسیم میشد (دریایی ۱۳۸۳، ۴۴–۴۵). آنچه برای بحث حاضر اهمیت دارد، وجود آشور یا میانرودان در این فهرست است؛[viii] منطقه‌ای که در دورۀ ساسانی شامل چند کوره یا استان بود (محمدی ملایری ۱۳۷۵، ۲۰۸–۲۱۰؛ Simpson 2022, 40). بنابراین، مقام بیتخش میانرودان ساسانی در سدۀ چهارم میلادی بر چند کوره یا استان فرماندهی داشت و ظاهراً این فرماندهی بیش از هر چیز از منظر نظامی اهمیت داشت. برای بازسازی جایگاه بیتخش چند سده پیش‌تر، یعنی در میانۀ دورۀ اشکانی، میتوان با تکیه بر این دادهها به بررسی شواهد مربوط به آن دوره پرداخت.
مقام بیتخش در دورۀ اشکانی چندین بار مورد اشاره قرار گرفته و در متن یادگار زریران نیز که ریشه‌هایی از دورۀ اشکانی دارد، این مقام به جاماسپ نسبت داده شده است (متون پهلوی ۱۳۷۱، ۵۲). در گرجستان سدۀ دوم میلادی نیز مقام بیتخش گواهی شده است؛ بااین‌حال، مشخص نیست که این مقام دقیقاً چه جایگاهی در نسبت با شاهنشاه اشکانی داشته است (لانگ ۱۳۸۰، ۶۲۷؛ علی‌بابایی درمنی ۱۳۹۸، ۲۹۰–۲۹۱). بنا بر گزارش آگاتانگغوس، در سدۀ چهارم میلادی در دستگاه اشکانیان ارمنستان چهار بیتخش وجود داشت که وظیفۀ حفاظت از چهار مرز را بر عهده داشتند و احتمالاً پیشینۀ این مقام به دوره‌ای همزمان با شاهنشاهی اشکانی بازمی‌گشت (آگاتانگغوس ۱۳۸۰، ۱۵۲–۱۵۳؛ درنرسسیان ۱۳۹۰، ۶۹؛ مارکوارت ۱۳۹۸، ۶۷–۷۲؛ علی‌بابایی درمنی ۱۳۹۸، ۲۵۵–۲۶۱). بااین‌حال، الزاماً نمی‌توان گفت که این مقام در سرزمینهای قفقازی، کارکردی مشابه با بخش مرکزی شاهنشاهی اشکانی داشته است.
اشاره‌ها به این مقام در بخش‌های مرکزی شاهنشاهی اشکانی اندک و همراه با ابهام هستند. بطلمیوس، در شرح جغرافیای هرات در بخش شرقی قلمرو اشکانی، از مکانی با عنوان بیتاکسا (Bitaxa) یاد میکند(Ptolemy VI.17)، هرچند مشخص نیست که آیا این مکان را باید جایگاه بیتخش دانست یا خیر. همچنین، از شخصی با نام «منسوس» (Manesus)، پسر فرات (فرهاد)، عضو طبقۀ «بتسا» (batesa) و از آزادان، تحصیل‌داران مالیات و استراتگوس (strategos) میانرودان و پاراپوتامیا و اَرَبارخ(Arabarch)، از طریق یکی از اسناد یونانی به‌دست‌آمده از دورااروپوس آگاهی داریم (کالج ۱۳۸۸، ۷۶؛ میلار ۱۳۹۲، ۷۵۱، ۷۵۳؛ Welles, Fink, and Gilliam 1959, 112, 116؛ Shayegan 2011, 218).
هرچند معمولاً پژوهشگران بر آن‌اند که منظور از «بتسا» همان بیتخش بوده است (فرای ۱۳۴۴، ۳۱۳؛ ماتسوخ ۱۳۴۱، ۱۹۱–۱۹۲)، مانچینی اخیراً با انتشار مقاله‌ای کوشیده است این برداشت رایج را به چالش بکشد. به عقیدۀ او، از آنجا که «طبقۀ بتسا» به صورت جمع آمده و به بیش از یک شخص در متن اشاره دارد، درحالی‌که عنوان‌هایی مانند استراتگوس مشخصاً به یک مقام اداری مربوط می‌شوند، نمی‌توان این واژه را معرف یک مقام خاص مانند بیتخش دانست. او، هرچند این واژه را لقبی درباری میداند و منسوس را نیز فرماندار یا شهربان سرزمین مورد اشاره معرفی میکند، اما ترجمه‌های گوناگونی را که در آنها بتسا نوعی مقام اداری برای منسوس تلقی شده است، نمی‌پذیرد.
مانچینی که در نهایت تحلیل متن را برای دستیابی به نتیجه‌ای قطعی کافی نمی‌داند، با توجه به تعبیر «آزادان» در متن، تلاش میکند بتسا را دارای مفهومی مشابه در ساختار اجتماعی شاهنشاهی اشکانی بداند. از دیدگاه او، بتسا حاصل آوانویسی نادرست ترکیب دو واژۀ پارتی wxatāyو šāh است که به‌ترتیب به دو گروه اجتماعی اشراف، یعنی «خدایان» یا «بزرگان» و «شاهان»، در جامعۀ ایرانی، به‌ویژه در دورۀ ساسانی، اشاره داشتند. بنابراین، وی بر آن است که موارد یادشده، معرف طبقات اشرافی جامعه در دورۀ مورد نظر هستند.
مانچینی، اگرچه فهرستی از پژوهشگرانی ارائه میکند که بتسا را همان بیتخش دورۀ اشکانی می‌دانند، اما از دیدگاه خود معتقد است ــ هرچند اذعان دارد که بیتخش عنوان یک مقام اداری بسیار مهم در شاهنشاهی اشکانی بوده است ــ از منظر تحولات آوایی، یعنی تبدیلbitaxš بهbatixš در زبان پارتی و سپس به بتسا در یونانی، شاهد کافی در دست نیست. افزون بر این، به دلایل پیش‌گفته، این واژه نمی‌تواند برگردان یونانی واژۀ پارتی بیتخش باشد. او همچنین به دیدگاه زبان‌شناس‌هایی اشاره میکند که ریشۀ padixša و نه بیتخش را برای این واژه محتمل می‌دانند؛ ریشه‌ای که خود نیز به یک عنوان اداری اشاره دارد. ازاین‌رو، حتی از منظر این ریشه‌شناسی نیز میتوان دریافت که تصور یک عنوان اداری برای این واژه همچنان امکان‌پذیر است .(Mancini 2021, 869–887)
در مجموع، از دیدگاه مانچینی، بتسا را از منظر زبان‌شناختی نمی‌توان برگردان یونانی واژۀ بیتخش پارتی دانست و از منظر متن‌شناختی نیز این واژه احتمالاً نشانگر یک گروه اجتماعی خاص است، نه یک مقام اداری منفرد. مهم‌ترین دلیل او از منظر واج‌شناسی، نبود بازتاب xš پایانی به صورت ξ در واژۀ بتسا است .(Mancini 2021, 882) بااین‌حال، وی توضیح نمی‌دهد که چرا امکان ترکیب اشتباه دو واژه در قالب یک واژه از نظر او پذیرفتنی است، اما تبدیل ساده‌تر واژۀ بیتخش به بتسا در زبان یونانی امکان‌پذیر نباشد.
درواقع، مانچینی صورت‌های مستند یونانیِ تبدیل xš را مبنا قرار میدهد؛ اما نخست آنکه آیا تمامی احتمالات ممکن در اسناد موجود ثبت شده‌اند؟ و دوم آنکه آیا در محیط چندفرهنگی دورااروپوس میتوان زبان‌های میانجی محلی، مانند گویش‌های مختلف آرامی، را که ممکن بود واژۀ پارتی از طریق آنها وارد زبان یونانی اداری منطقه شود، نادیده گرفت و صرفاً بر اساس نبود یک گواه واجی در منابع محدود موجود، دیگر احتمالات را کنار گذاشت؟ به‌ویژه آنکه خود مانچینی نشان میدهد این واژه در زبان‌های گوناگون تلفظهای متفاوتی داشته است (Mancini 2021, 878–879) و چه‌بسا در برخی زبان‌های واسطه که اسناد آنها باقی نمانده، تلفظی نزدیک به بتسا وجود داشته باشد. این احتمال به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که خود او به تبدیل xš به š در کتیبه‌های پارتی دورۀ ساسانی اشاره میکند(Mancini 2021, 884)؛ تغییری که می‌توانست در یونانی به صورتs بازتاب یابد.
همچنین، چنانکه از گزارش آمیانوس دریافتیم، بیتخش‌ها/ویتکس‌ها گروهی از مقامات مهم اداری شاهنشاهی ساسانی بودند که حوزه‌ای گسترده را زیر نظر داشتند. در مورد میانرودان، این حوزه با متن نوشتۀ دورااروپوس سازگار است و دیگر پژوهشگران نیز از منظر متن‌شناختی، تعلق این عنوان به یکی از مقامات اداری شاهنشاهی اشکانی را پذیرفته‌اند. شایان توجه است که مانچینی، اگرچه ترجمه این واژه به صورت بیتخش را نمی‌پذیرد، اما با تکیه بر متن سند، وجود یک مقام اداری مسئول همۀ سرزمینهای یادشده در میانرودان دورۀ اشکانی را می‌پذیرد؛ مقامی که در پژوهش حاضر با عنوان بیتخش شناخته میشود. در نهایت، مانچینی معتقد است اگر در این سند بخواهیم واژه‌ای برابر با بیتخش پارتی بیابیم، آن واژه استراتگوس است، نه بتسا .(Mancini 2021, 880) بنابراین، او به‌طور ضمنی به برابری مقام یادشده در این سند با بیتخش اشکانی اشاره میکند، هرچند به جای واژۀ بتسا، بر برابری آن با استراتگوس تأکید دارد.
چنانکه پیش‌تر اشاره شد، استرابن نیز سورنا را با همین عنوان معرفی کرده بود. بنابراین، مهم‌تر از خود واژۀ بتسا، حوزۀ زیر فرمان مقام مورد اشاره در سند دورااروپوس است؛ حوزه‌ای که تمام میانرودان را دربر می‌گرفت و عنوان استراتگوس را داشت. چنانکه دیدیم، این مقام در دورۀ ساسانی بیتخش نامیده میشد و بسیاری از پژوهشگران، واژۀ بتسا را صورت یونانی‌شدۀ آن می‌دانند. هرچند هدف این پژوهش رد کامل دیدگاه مانچینی نیست، به نظر میرسد او نتوانسته است این احتمال را به‌طور قاطع رد کند. ازاین‌رو، با توجه به همگرایی نسبی پژوهشگران، میتوان مقام مورد اشاره در سند دورااروپوس و همچنین واژۀ بتسا را ـ با احتیاط ـ یادآور مقام بیتخش میانرودان دانست.
راستوفتسف بر این باور بود که استراتگوس نیز مقامی برابر با شهربان داشته است (Rostovtzeff 1936, 114)، درحالی‌که زومر در اینجا استراتگوس و بتسا/بیتخش را در یک جایگاه قرار میدهد (Sommer 2013, 42–43). شایگان نیز استراتگوس را از شهربان متمایز میداند .(Shayegan 2011, 211–212) درواقع، مقام استراتگوس میراث نظام فرمانروایی مقدونی–یونانیان بر خاور نزدیک بود. به عقیدۀ برخی پژوهشگران، در دورۀ سلوکی هر شهربانی به چند اپارخی (Eparchy) و هر یک از این واحدها نیز به چند هوپارخی (Hyparchy) تقسیم می‌شدند Tarn 1938, 1–2) ؛ دیاکونوف ۱۳۵۱، ۲۰؛ فرای ۱۳۴۴، ۲۲۷–۲۲۸؛ کالج ۱۳۸۸، ۳۶(.
بااین‌حال، به نظر میرسد در رأس هر شهربانی یا اپارخی، مقامی با عنوان فرماندۀ نظامی یا «استراتگوس» (Strategos) قرار داشت که گاه در منابع با شهربان یکی دانسته شده است؛ موضوعی که خود موجب سردرگمی پژوهشگران شده است (Tarn 1938, 1؛ فرای ۱۳۴۴، ۲۲۷–۲۲۸؛ پیگولوسکایا ۱۳۷۲، ۲۳۹–۲۴۰؛ Morris 2023, 168). بنابراین، در مجموع میتوان عنوان استراتگوس را منصبی نظامی–اداری دانست که در دورۀ مقدونی و سلوکی شکل گرفت و سپس به دورۀ اشکانی نیز منتقل شد. چنانکه در بخش نخست اشاره شد، استرابن چنین عنوانی را به سورنا نسبت داده است. اگر دوباره به واژۀ بیتخش بازگردیم، با سه سنت متفاوت روبه‌رو می‌شویم:
۱. بیتخش‌های اشکانی که جایگاه و وظایف دقیق آنان چندان شناخته‌شده نیست و تنها منبع قابل اتکا برای شناخت حوزۀ جغرافیایی زیر فرمان آنان، همان سند یادشده از دورااروپوس است.
۲. بیتخش‌های سرزمینهای ارمنستان و گرجستان که احتمالاً تحت تأثیر ساختار شاهنشاهی اشکانی پدید آمده بودند، اما الزاماً نمی‌توان عملکرد آنان را، به‌عنوان فرمانداران چهار سوی قلمرو، با بیتخش‌های اشکانی یکسان دانست؛ هرچند چنین احتمالی وجود دارد.
۳. بیتخش‌های ساسانی که چنانکه از گزارش آمیانوس مارکلینوس برمی‌آید، فرماندهان نظامی و احتمالاً اداری حوزه‌های گستردۀ جغرافیایی بودند.
ساسانیان در آغاز حکومت خود، ساختار اداری شاهنشاهی اشکانی را به ارث بردند و کوشیدند به‌تدریج بر میزان تمرکزگرایی آن بیفزایند McDonough 2005, 141–149)؛ .(Canepa 2020, 298–306 ازاین‌رو، بخشی از این ساختار را به‌تدریج دگرگون کردند، درحالی‌که بخشهایی دیگر را حفظ نمودند. بنابراین، میتوان احتمال شباهت وظایف و اختیارات مقام بیتخش در اواخر دورۀ اشکانی و اوایل دورۀ ساسانی را مطرح کرد.
در متن یادشده، واژۀ اربارخ به معنای «فرمانروای عربها» است (فرای ۱۳۸۰، ۳۶۲).[ix] درحالی‌که کالج، پاراپوتامیا را به شرق دجله ترجمه کرده است (کالج ۱۳۸۸، ۷۶)، احتمالاً باید آن را به دو سوی رود فرات گسترش داد؛ زیرا دورااروپوس نیز در همین حوزه قرار داشت .(Shayegan 2011, 217–218) نابراین، به نظر میرسد در میانرودان اشکانی با مقامی برجسته روبه‌رو هستیم که از شرق دجله تا سرزمینهای عرب‌نشین آن سوی فرات را زیر فرمان داشت و ظاهراً مقام او برابر با بیتخش بود. شایان ذکر است که میانرودان اشکانی خود به چندین بخش کوچک‌تر تقسیم میشد که شروینوایت و کورت کوشیدهاند آنها را فهرست کنند (شروینوایت و کورت ۱۴۰۰، ۸۲). ازاین‌رو، ویژگی‌های مقام بیتخش میانرودان در دورۀ اشکانی، شباهت بسیاری با دارندۀ همین مقام در دورۀ ساسانی دارد که از طریق گزارش آمیانوس با آن آشنا شدیم.
در نتیجه، میتوان بیتخش میانرودان در دورۀ اشکانی–ساسانی را مقامی نظامی–اداری دانست که در رأس این حوزۀ اداری قرار داشت. جایگاه او چنان بلند بود که از وی به‌عنوان «دومین کس پس از شاه» یاد میشد؛ هرچند، چنانکه از دادههای پیش‌گفته برمی‌آید، معنای لغوی این واژه الزاماً بیانگر جایگاه دارندۀ این مقام در کل ساختار شاهنشاهی نبود. به نظر میرسد منابع از وجود مقام مهم اداری دیگری در دستگاه شاهنشاهی اشکانی نیز خبر میدهند. در دورۀ سلوکی، منصبی با عنوان فرماندار «شهربانی‌های بالادست» وجود داشت که قلمرو سلوکی را از میانرودان (یا ماد) تا شرقی‌ترین مناطق نفوذ سلوکیان زیر نظر داشت. گاه این مقام به شاهزادگان جانشین سلوکی، مانند آنتیوخوس یکم در دوران فرمانروایی پدرش سلوکوس یکم، واگذار میشد تا از یک سو از حجم مسئولیت‌های پادشاه بکاهد و از سوی دیگر، آنان را برای تصدی مقام پادشاهی آماده کند. هنگامی که یکی از شاهزادگان جانشین به این مقام می‌رسید، گاه لقب شاه نیز دریافت میکرد و در عمل در فرمانروایی با پدر خود شریک میشد) شروینوایت و کورت ۱۴۰۰، ۵۴–۵۵، ۱۹۰–۱۹۱؛ بیکرمن ۱۳۸۰، ۱۰۶؛ فرای ۱۳۸۰، ۲۷۴–۲۷۵؛ Shayegan 2011, 208–221؛.(Kosmin 2013, 680
از دوران مهرداد یکم تا مهرداد دوم، برخی منابع داخلی شاهنشاهی از وجود مقام بسیار مهمی در دستگاه اداری خبر میدهند. از دورۀ مهرداد یکم و پسرش فرهاد دوم، شخصیتی مهم با نام بگیشَه (Bagayaša) را می‌شناسیم که نام او در الواح بابلی آمده است. او احتمالاً برادر یا پسر مهرداد یکم بود و یوستینوس او را با نام باکاسیس (Bocasis) معرفی کرده است (Justinus XLI.6.7). مهرداد یکم پس از فتح ماد، او را به فرمانداری این سرزمین منصوب کرد. همچنین در منابع بابلی این دوره، از مقامی با عنوان «سردار بابل که خود بالاتر از چهار سردار قرار داشت» یاد شده است؛ مقامی که پایین‌تر از بگیشَه قرار داشت Shayegan 2011, 72–74)؛ .(Pirngruber 2025, 268–269 از دوران مهرداد دوم نیز سنگ‌نگاره‌ای در بیستون باقی مانده که بخشی از آن آسیب دیده است، اما در کتیبۀ یونانی آن، نام شخصیت‌های نقش‌شده و مقام آنان معرفی شده است. در این کتیبه، افزون بر نام مهرداد شاهنشاه، از کوفاساتیس (Kophasatēs)، میثراتیس (Mithratēs) و همچنین گودرز، «شهربان شهربانها»، یاد شده است (هرتسفلد ۱۳۵۴، ۱۰۰–۱۰۲؛ Shayegan (2011, 198.
از منابع بابلی میتوان دریافت که میثراتیس، که نام او در الواح بابلی به صورت میتراتو (Mitrātu) آمده و چنانکه از کتیبۀ مهرداد دوم مشخص است، زیر دست «شهربان شهربانها» قرار داشت، همان مقام «سردار بابل که خود بالاتر از چهار سردار قرار داشت» را بر عهده داشت. پس از او شخصی با نام میترَداته (Mitradāta) جانشین شد و مقام وی در منابع به صورت «فرمانده نیروها» خلاصه شده است. از منابع بابلی چنین برمی‌آید که شهربان بابل یکی از مقام‌هایی بود که زیر نظر این منصب قرار داشت.(Shayegan 2011, 197–208) این توصیفات بی‌درنگ توجه پژوهشگر را به مقام «بتسا و از آزادان و تحصیل‌داران مالیات و استراتگوس میانرودان و خاور دجله و اربارخ» جلب میکند؛ مقامی که، چنانکه دیدیم، احتمالاً همان بیتخش بود و حوزۀ فعالیت آن سراسر میانرودان را دربر می‌گرفت. بنابراین، مقام «سردار بابل که خود بالاتر از چهار سردار قرار داشت» احتمالاً همان بیتخش میانرودان بود که خود زیر فرمان «شهربان شهربانها» قرار داشت؛ مقامی که ظاهراً همچون بگیشَه در ماد مستقر بود.
بگیشَه احتمالاً برادر شاهنشاه وقت و گودرز، پسر شاهنشاه وقت، بود که بعدها با نام گودرز یکم به پادشاهی رسید. بنابراین، مقام شهربان شهربانها که در ماد جایگاه داشت، در اختیار یکی از اعضای مهم خاندان اشکانی بود و جایگاهی بسیار بلند در بخش غربی قلمرو اشکانیان داشت. شایگان مقایسۀ جالبی میان این مقام و منصب «فرماندار شهربانی‌های بالادست» در دورۀ سلوکی انجام داده و تلاش کرده است الگوبرداری اشکانیان از این مقام سلوکی را نشان دهد (Shayegan 2011, 219–221). این پیشنهاد را میتوان پذیرفت، با این توضیح که گسترۀ نفوذ این مقام در دورۀ اشکانی تغییر یافته بود. درحالی‌که در دورۀ سلوکی، این مقام تمام سرزمینهای شرق فرات (یا دجله) را زیر فرمان داشت و شاه سلوکی مستقیماً مناطق غرب فرات را اداره میکرد، در دورۀ اشکانی قلمرو این شاهنشاهی عمدتاً به شرق فرات محدود بود. بنابراین، به نظر میرسد مقام «شهربان شهربانها» مسئول سرزمینهای غربی شاهنشاهی، از ماد تا میانرودان، بوده است؛ درحالی‌که برای بخش‌های شرقی شاهنشاهی مسئولان دیگری وجود داشتند.
سورنا در ساختار اداری شاهنشاهی اشکانی
اکنون با این دادهها میتوان به موضوع اصلی بحث حاضر بازگشت و جایگاه سورنا در ساختار اداری شاهنشاهی اشکانی را بازجست. آنگونه که آمد از دیرباز با تکیه بر گزارش پلوتارک و دادههای متأخر، سورنا سردار اشکانی شرکتکننده در نبرد حران را یکی از فرمانروایان «فئودال/فدرال» در ساختار اداری شاهنشاهی و برخاسته از سرزمین سیستان میدانستند که بنا به خواست شاهنشاه، با نیروی زیر فرمان این خاندان، از سیستان به یاری شاه ارد آمد و رومیان را در نبرد حران شکست داد؛ نخستین بار سورنا در جریان درگیری ارد دوم با برادرش مهرداد بر سر تاج و تخت وارد روایات تاریخی میشود. به گزارش پلوتارک، پیش از نبرد حران و وقتی شاه وقت اشکانی ارد (که پلوتارک نامش را به صورت هورودس[x] آورده است)، از پارت رانده شد، سورنا او را به تختش بازگرداند و شهر سلوکیه را برای او بازپس گرفت، در حالی که هنوز 30 سال نداشت (Plutarch Crassus,21,7). اینجا منظور از پارت، باید کل قلمرو اشکانی باشد، نه سرزمین پارت به شکل ویژه.
پس از درگذشت فرهاد سوم، پسرش مهرداد بر تخت نشست که اکنون او را مهرداد چهارم مینامند. هرچند گوتشمید (2536: 139) مهرداد را تنها شاه ماد میداند، در حالی که از دید او ارد بلافاصله پس از پدر شاهنشاه شد، اما یافته شدن سکههایی منتسب به مهرداد، این فرضیه را از اعتبار میاندازد؛ به عقیدۀ نیوول (1387: 623)، احتمالاً برای مدتی، ارد در خاور قلمرو اشکانی و مهرداد در باختر آن فرمان میراندند و سپس ارد مهرداد را از حکومت راند (همچنین نک. Overtoom 2021: 242-246, 248-254; Overtoom 2025: 341). گرگوراتی در بررسی مجمل خود دربارۀ دورههایی با چند شاه در تاریخ اشکانی، بر آن است که این دورهها همواره مغشوش و پرآشوب نبودهاند، بلکه گاه –همچون مورد مهرداد چهارم و ارد دوم- ممکن بود که دو نامزد پادشاهی قلمرو را میان خود تقسیم کنند و برای این رویکرد میتوان نمونههایی در تاریخ اشکانی یافت؛ اگر چنین باشد، احتمالاً در آغاز و حتی در زمان زندگی فرهاد، این دو برادر در فرمانروایی با هم انباز بودند و سپس زیادهخواهی ارد یا در هر صورت مشکلات پیش آمده، مهرداد را به فرار به سوی رومیان واداشت (نک. Gregoratti 2022: 1114).
به گزارش یوستینوس که به نظر میرسد میان مهرداد دوم و مهرداد چهارم دچار اشتباه شده است، مهرداد پس از نبرد با ارمنستان، توسط مجلسی که یوستینوس آن را «سنا»[xi] مینامد، به دلیل ستمگریاش از قلمرو پادشاهی اشکانی رانده شد (Justinus XLII, 4,1). به گفتۀ کاسیوس دیو، فرهاد سوم به دست پسرانش کشته شد و سپس، ارد، مهرداد را از ماد که مقر فرماندهیاش بود راند و مهرداد نزد گابینیوس[xii] فرماندار رومی سوریه گریخت. در آغاز گابینیوس پذیرفت که مهرداد را در بازپسگیری تاج و تخت یاری دهد و حتی شاید در آغاز از فرات هم گذر کرد (نک. Overtoom 2021: 242-246, 250)، اما سپس پیشنهاد وسوسهانگیز بطلمیوس (دوازدهم) شاه مصر که از فرماندار رومی یاری میخواست، باعث شد تا گابینیوس یاری به مهرداد را رها کرده و هدف آسانتر مصر را در پیش گیرد (Cassius Dio XXXIX, 56,1-6). از ادامۀ گزارش یوستینوس به نظر میرسد که مهرداد سپس خود به میانرودان هجوم آورد و بخشهایی از این سرزمین، از جمله خود شهر بابل را گشود و در پی آن، ارد بابل را محاصره کرده و در نهایت مهرداد تسلیم شده و به فرمان ارد کشته شد (Justinus XLII, 4,2-4). گزارش یادشدۀ پلوتارک از بازگرداندن ارد به قدرت به دست سورنا، در همین چهارچوب میگنجد و به نظر میرسد که رخدادها به مرکزیت میانرودان به وقوع پیوستند. این که کاسیوس دیو، مرکز قدرت مهرداد چهارم را در آغاز دورۀ درگیری میان او و برادرش، یعنی در پی درگذشت فرهاد سوم، در ماد گزارش میکند، یادآور مقام شهربانشهربانها در ساختار اداری شاهنشاهی اشکانی است که در ماد مینشست و معمولاً از میان افراد خاندان شاهی برگزیده میشد.
به گفتۀ پلوتارک، در آستانۀ نبرد حران و در پی یورش کراسوس به میانرودان، ارد در حالی که خود به سوی ارمنستان لشکر کشیده بود، سورنا را به سوی کراسوس فرستاد و این به آن سبب نبود که ارد، کراسوس را کوچک میشمرد، بلکه چون احساس خطر فراوانی میکرد، سورنا را فرستاد تا رومیان را منحرف کند؛ (Plutarch Crassus, 21). در بخش 1 آمد که استرابن، سورنا را Strategou لقب داده که درواقع همان استراتگوس است که در بخش پیش مورد بررسی قرار گرفت و مشخص شد که لقبی از آن فرماندهان نظامی-اداری ایالتها بود. همچنین دربارۀ سیلاکس آمد که کاسیوس دیو او را ساتراپ لقب داده بود که خود، تلفظ یونانی مقام خشسهپاون (شهربان) در ساختار اداری هخامنشی بود که اکنون به پادشاهیهای جدید به ارث رسیده بود؛ کاسیوس دیو پس از شرح هجوم نخست کراسوس به «میانرودان»، و پیشروی او، سیلاکس را شهربان «آن منطقه» مینامد (Cassius Dio XL,12)؛ به درستی مشخص نیست که منظور از «آن منطقه» در اینجا کل میانرودان است یا فقط سرزمینهایی که کراسوس در آنها پیشروی کرده بود. گاه منظور از میانرودان در ادبیات رومی، سرزمینهای میان فرات و خابور، یعنی تقریباً همان اوسروئنۀ باستانی است و گاه منظور از آن، سرزمینهای میان فرات و دجله، یعنی میانرودان بزرگ است؛ مثلاً در گزارشی از خود کاسیوس دیو که در آن سلوکیه در میانرودان قرار دارد (Cassius Dio XL,16,3) میتوان نمونۀ دوم را دید؛ اما درواقع این سیلاکس بود که در آغاز به نبرد کراسوس رفت و شکست خورد و بنابراین او در این منطقه صاحب قدرت و البته حاضر و ناظر بود. با توجه به اینکه حملۀ نخست کراسوس تقریباً همزمان با جنگ مهرداد چهارم در جنوب میانرودان با ارد بود و اینکه سیلاکس در این زمان نه در جبهۀ بابل، که در جبهۀ اوسروئنه فعال بود و به جای او، سورنا در سلوکیه در نزدیکی بابل با مهرداد میجنگید، میتوان دریافت که سیلاکس منحصراً به شمال غربی میانرودان، یعنی سرزمینهای میان فرات و خابور که حران نیز درون آن بود، پیوند داشت؛ بنابراین میتوان پنداشت که در این زمان، سیلاکس شهربان سرزمینهای میان فرات و خابور بود و زیر نظر سورنا فعالیت میکرد.[xiii]
در گزارش پلوتارک، سورنا «از نظر ثروت، نسب و جایگاه، در ردۀ پس از شاه قرار داشت» (Plutarch Crassus, 21,6) و این توصیف، خواننده را به یاد لقب بیتخش میاندازد که از نظر لغوی مفهومی مشابه دومین کس پس از شاه را میرساند. هرچند چنانکه آمد، مقام شهربان شهربانها، مقامی زیردست شاهنشاه و بالاتر از بیتخش میانرودان بود، اما چون این مقام خود از آنِ خاندان شاهی و احتمالاً جانشین شاهنشاه بود، میتوان مفهوم لغوی بیتخش در ساختار اداری شاهنشاهی اشکانی را به شکل کلی برابر ردۀ دوم فرمانداران نظامی/اداری پس از شاه (و خاندان شاهی) دانست. برخی پژوهشگران کوشیدهاند تا منابع پلوتارک برای نبرد حران را شناسایی کنند. به عقیدۀ تارن، پلوتارک در نگارش اثر خود دربارۀ نبرد حران از نوشتههای یک یونانی ناشناخته از یکی از شهرهای میانرودان، شاید سلوکیه بهره برده است که مقارن رخدادها، به ویژه بازگشت سورنا به سلوکیه میزیست (Tarn 1938: 50-53). برخی نیز احتمال بهره بردن پلوتارک از نوشتهای مفروض از کاسیوس[xiv] (از فرماندهان رومی نبرد حران) را مطرح کردهاند (Zadorojniy 1997: 171). به ویژه نقش پررنگ کاسیوس در اثر پلوتارک به عنوان اندرزگری خردمند در کنار کراسوس، احتمال استفادۀ پلوتارک از آثار او (به صورت مستقیم یا غیرمستقیم) را بیشتر میکند. همچنین پلوتارک خود گزارش میدهد که شاه وقت ارمنستان یعنی آرتاوازد[xv] (دوم) «تراژدیهایی را تنظیم کرده و خطابهها و تاریخنوشتههایی را نگاشته بود که برخی از آنها بازماندهاند» (Plutarch Crassus 33,2) و بر همین مبنا، برخی از پژوهشگران گمان میکنند که پلوتارک شاید از نوشتههای این شاه ارمنی در شرح نبرد حران بهره برده باشد (Stepanyan 2015: 121-123; Courtieu 2018: 639). بنابراین به نظر میرسد که برخی از منابع پلوتارک به خوبی با شاهنشاهی اشکانی و ساختار اداری آن آشنا بودند و پلوتارک آگاهی خود دربارۀ جایگاه سورنا را از آنها برگرفته بود. در گزارش پلوتارک از درگیریهای ارد در جنوب میانرودان، سورنا در این سرزمین حاضر است و در گزارش دیگر مربوط به نبرد حران، سورنا به شمال میانرودان فرستاده شده است. بنابراین حوزۀ مسئولیت او همۀ میانرودان را شامل میشد. از کنار هم قرار دادن این دادهها میتوان این احتمال را مطرح کرد که سورنا در ساختار اداری شاهنشاهی اشکانی مقام بیتخش (دومین کس پس از شاه/خاندان شاهی) در میانرودان را بر عهده داشت و نیروهای نظامی این سرزمین را فرماندهی میکرد.
شایان ذکر است که منابع مرتبط با نبرد حران، نیروهای سورنا را معمولاً پارتی و نه سکستانی/سکایی مینامند و این در حالی است که آنان معمولاً در تفکیک خاستگاه نیروها از هم، دقت به خرج میدهند؛ مثلاً پلوتارک در جایی از عربها در میان نیروهای اشکانی نبرد حران سخن میگوید (Plutarch Crassus, 28) و در جای دیگر، مراقب است که پارتیان را از سکاها در هنر جنگیدن متمایز کند و هرچند به گفتۀ او در نبرد آنان موهای خود را به شیوۀ سکاها میآراستند، اما دربارۀ دیگر شباهتهای احتمالی ساکت است (Ibid: 24) و حتی گزارش میدهد که خود سورنا به شیوۀ مادی لباس پوشیده بود (Ibid). بنابراین پیداست که از دید پلوتارک و احتمالاً منابعش نیز کراسوس و رومیان در جنگ با نیروهای دولت مرکزی اشکانی و نه وابستگان یکی از پادشاهیهای فرمانبردار طرف بودند.
نتیجه‌گیری
در سال ۵۳ ق.م.، کراسوس، فرماندار سوریۀ روم، با شمار زیادی از نیروهای آموزش‌دیده خود به شمال میانرودان هجوم آورد تا کار نیمه‌تمام سال گذشته را به پایان رساند. در واکنش به این اقدام، ارد دوم، شاهنشاه وقت اشکانی، سرداری به نام سورنا را به مقابله با او فرستاد و خود راهی ارمنستان شد تا اتحاد میان این سرزمین و رومیان را از میان ببرد. از دیرباز، پژوهشگران به رابطۀ میان نام سورنا و خاندان سورن که در سیستان جایگاه داشت، توجه کردهاند. همین مسئله سبب شده است که سردار اشکانیِ نبرد حران، معمولاً بزرگ خاندان سورن دانسته شود؛ شخصیتی که به‌عنوان زمین‌داری بزرگ و فرمانروایی فئودال در سیستان، نیروی شخصی متشکل از وابستگان و بندگان خود در اختیار داشت و در زمان نبرد حران با همین نیروها به یاری شاهنشاه شتافت و دشمنان او را شکست داد. بااین‌حال، گزارش‌های برجای‌مانده از نبرد حران الزاماً چنین تفسیری را تأیید نمی‌کنند. با بررسی دقیق‌تر ساختار اداری بخش غربی قلمرو اشکانی، میتوان به برداشتی دقیق‌تر از جایگاه سورنا در ساختار اداری شاهنشاهی اشکانی دست یافت. یافته‌های پژوهش حاضر نشان میدهد که جایگاه سورنا را باید در چارچوب ساختار اداری شاهنشاهی اشکانی در بخش غربی قلمرو آن بررسی کرد. در دورۀ اشکانی، مقامی با عنوان «شهربان شهربانها» که معمولاً در اختیار یکی از اعضای خاندان شاهی بود، از محل استقرار خود در ماد بر بخش غربی قلمرو اشکانی فرمان می‌راند. زیر نظر این مقام، منصبی با عنوان «بیتخش» قرار داشت که مسئولیت امور نظامی و احتمالاً اداری سراسر میانرودان را بر عهده داشت؛ سرزمینی که خود به چندین شهربانی و حوزه‌های اداری کوچک‌تر تقسیم میشد. معنای لغوی واژۀ بیتخش، «دومین کس پس از شاه» دانسته شده است و در گزارش پلوتارک از نبرد حران نیز سورنا با چنین عنوانی معرفی شده است. افزون بر این، حوزۀ فعالیت سورنا، به‌ویژه از منظر نظامی، هم جنوب و هم شمال میانرودان را دربر می‌گرفت؛ مناطقی که زیر نظر بیتخش میانرودان قرار داشتند. بنابراین، با نگاهی دقیق‌تر به منابع موجود میتوان این فرضیه را مطرح کرد که در آغاز پادشاهی ارد دوم، سورنا، که خود از خاندان نیرومند سورن بود، مقام مهم بیتخش میانرودان را از شاهنشاه دریافت کرد و در زمان وقوع نبرد حران نیز در چارچوب همین مسئولیت اداری و نظامی به انجام وظیفه مشغول بود.
.
[i] . Triumvirate
[ii] . Genaeus Pompeius
[iii] . Julius Caesar
[iv] . Marcus Licinius Crassus
[v] . Sillaces
[vi] . برای تقسیمات اداری سلوکی نک. شروینوایت و کورت 1400: 80-85.
[vii] . pitiaxš/bitaxš؛ تلفظ پارتی این نام بیتخش (bytḥš) بود؛ برای تلفظهای گوناگون این نام در اسناد مختلف نک. (فرای 1344: 313؛ Sundermann, 1989).
[viii] . ساسانیان میانرودان را آسورستان (Āsōristān)مینامیدند (Widengren 1987).
[ix] . سیگل عربهای نامرفته در این سند را عربهای قلمرو اوسروئنه میداند (Segal 1982).
[x] . Hyrodes
[xi] . Senate
[xii] . Gabinius
[xiii] . هرچند دوبواز (1396: 58) سیلاکس را شهربان کل میانرودان میداند، اما اورتوم او را شهربان میانرودان شمالی میانگارد و در جای دیگر بر آن است که سورنا مقام بالادست او بود (Overtoom, 2025: 347, 350).
[xiv] . Cassius
